سفارش تبلیغ
سرور مجازی ‌هاست ایران

قواعد عربی

یادداشت ثابت - جمعه 94/6/21 12:58 عصر| | نظر

 

نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/1

انواع جمله :

1- جمله ی اسمیه : جمله ای است که با اسم شروع شده باشد .   مانند : اللهُ   عَلیمٌ  -  عَلیٌّ  ذَهَبَ اِلی المدرسة ِ

2- جمله ی فعلیه : جمله ای است که با فعل شروع شده باشد . مانند : جاءَ الحَقُّ

 

مبتدا و خبر

مبتدا : اسم مرفوعی است که در ابتدای جمله واقع می شود و خبری به آن نسبت می دهیم .

خبر  : همان نسبتی است که به مبتدا داده می شود .

مانند : اللهُ  عَلیمٌ            اللهُ : مبتدا و مرفوع                عَلیمٌ : خبر و مرفوع            

اقسام خبر :

1- خبر مفرد :    که گاهی بصورت مشتق  مانند : سَعیدٌ     مُجتَهِدٌ     می آید

                         و گاهی بصورت جامد   مانند :  هذا       قَلَمٌ

2- خبر جمله :   که گاهی بصورت جمله ی فعلیه  مانند : سَعیدٌ  خَرَجَ مِنَ المدرسةِمی آید .

 سَعیدٌ : مبتدا و مرفوع                خَرَجَ : خبر جمله فعلیه محلا مرفوع    توجه :  جمله فعلیه ای که خبر واقع شده دوباره

 ترکیب می گردد  خَرَجَ : فعل و فاعل آن ‹‹هو مستتر ››        مِنَ المدرسةِ : جار و مجرور 

                        و گاهی بصورت جمله ی اسمیه   مانند : ‹‹  سَعیدٌ   اَخُوهُ   عالِمٌ  ››

3- خبر شبه جمله :  که گاهی به صورت جار و مجرور مانند : ‹‹ سَعیدٌ    فی المدرسةِ  ›› می آید و

                               گاهی به صورت ظرف  مانند : سَعیدٌ   تحتَ الشَّجرةِ

 

تذکر1 : ویژگی مبتدا و خبر  :  همیشه مبتدا و خبر مرفوع هستند .

تذکر 2 : اعراب کلمات مبنی و جمله ها  و شبه جمله ها هرگاه نقشی را ایفا کنند   ‹‹ محلی  ›› می باشد .

مانند : اَنتَ   مسؤولٌ عَن عملِکَ      انت : مبتدا مَحَلّاً مرفوع     مسؤول : خبر و مرفوع

           النّجاحُ   فِی الاجتهادِ                      النجاح : مبتدا و مرفوع                  فی الاجتهاد : خبر محلا مرفوع

           الغَریقُ یَتَشَبَّثُ بِکُلِّ حشیشةٍ            الغریق : مبتدا و مرفوع                   یتشبث : خبر جمله فعلیه محلاً مرفوع       

تذکر 3  : اگر خبر جمله ی فعلیه باشد باید فعل با مبتدا در عدد و جنس مطابقت کند .

              ( یا اینکه باید فاعل ضمیری باشد که با مبتدا مطابقت کند . )     

المؤمِنُ یَدخُلُ الجنةَ               المؤمنةُ تَدخُلُ الجنةَ

المؤمِنانِ یَدخُلانِ الجنةَ              المؤمنتانِ تَدخُلانِ  الجنةَ

المؤمِنُونَ یَدخُلُونَ الجنةَ              المؤمناتُ یَدخُلْنَ الجنةَ

                                                                                                                               موفق باشید (عطائی )

20


نظرات (0)




نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/6

مشتقات

اسم از جهتی به جامد و مشتق تقسیم می شود

1- مشتق : کلمه ایست که از کلمه ی دیگری گرفته شده باشد . مانند : ناصِرٌ ( از نَصَرَ )  و  سَمِیعٌ ( از سَمِعَ )

2- جامد : کلمه ایست که از کلمه ی دیگری گرفته نشده باشد . مانند: قلم ، شمس ، بحر ، جبل ، سحاب

انواع مشتقات عبارتند از :  1- اسم فاعل  2- اسم مفعول 3- صفه مشبهه  4- اسم تفضیل  5- صیغه ی مبالغه

6- اسم زمان  7- اسم مکان  8- اسم ابزار

 

اسم فاعل : اسمی است که بر کننده ی کاری دلالت می کند .

روش ساخت :

1- از ثلاثی مجرد :   اسم فاعل از ثلاثی مجرد بر وزن فاعل ساخته می شود . مانند :  نَصَرَ        می شود :        ناصِرٌ

2- از ثلاثی مزید : اسم فاعل از ثلاثی مزید از مضارع فعل مورد نظر بدین ترتیب ساخته می شود.

الف : حرف مضارعه را از اول فعل مضارع برمی داریم و به جای آن مـُـ   ( میم مضموم ) می گذاریم .

ب    : حرف ماقبل آخر را مکسور ( ـــِ ) می نماییم مانند :  یَنتَصِرُ          می شود :            مُنتَصِرٌ

ترجمه :

اسم فاعل معمولا معادل صفت فاعلی یا اسم فاعل در زبان فارسی است صفت فاعلی در زبان فارسی دارای پسوند هایی از قبیل  ( نده ، ا )  می باشد .

مانند : بیم دهنده ، دانا      مُنذِرٌ ( بیم دهنده )        عالِمٌ ( دانا )     مُنتَصِرٌ ( یاری کننده )

 

اسم مفـعول : اسمی است که بر کسی یا چیزی که فعل بر او واقع شده دلالت می کند .  

روش ساخت :

1- از ثلاثی مجرد :   اسم مفعول  از ثلاثی مجرد بر وزن مَفعُول  ساخته می شود . مانند :  نَصَرَ           می شود :        مَنصُورٌ

2- از ثلاثی مزید : اسم مفعول  از ثلاثی مزید از مضارع فعل مورد نظر بدین ترتیب ساخته می شود.

الف : حرف مضارعه را از اول فعل مضارع برمی داریم و به جای آن مـُـ   ( میم مضموم ) می گذاریم .

ب    : حرف ماقبل آخر را مفتوح  ( ــَـ ) می نماییم مانند :  یَنتَصِرُ           می شود :           مُنتَصَرٌ

ترجمه :

اسم مفعول  معمولا معادل صفت مفعولی یا اسم مفـعول در زبان فارسی است در ترجمه ی اسم مفعول در زبان فارسی گاهی از  پسوند   ( شدن  ) یا  پیشوند  (  مورد ) استفاده می کنیم  .

مانند : بیم داده شده ، مورد اعتماد      مُنذَرٌ ( بیم داده شده  )          مُنتَصَرٌ ( یاری شده )     مُحتَرَم ٌ  ( مورد احترام )مُعْتَمَدٌ ( مورد اعتماد)

9

صفت مشبهه : اسمی است که بر دارنده ی حالت و صفت ثابت و دائمی ، دلالت می کند .

 مانند : شَریفٌ   ،  فَرِحٌ

روش ساخت :

صفت مشبهه در ثلاثی مجرد وزن خاصی ندارد و اصولا هر کلمه ای که معنی صفتی ثابت و نفسانی دهد . صفت مشبهه است . و بیشتر بر وزن های زیر می آید.

1- فَعِیلٌ : کَرِیمٌ ( بزگوار )  حَزِینٌ ( غمگین )  عَلِیمٌ ( دانا )   قَدِیرٌ ( توانا ) سَمِیعٌ ( شنوا ) بَصیرٌ ( بینا )

2- فَعَلٌ   : حَسَنٌ  ( نیکو ) یَبَسٌ ( خشک ) بَطَلٌ ( قهرمان ) 

3- فَعِلٌ   : فَرِحٌ   (شادمان )  حَذِرٌ ( بیمناک )

4- فَعْلٌ   : صَعْبٌ  ( دشوار ) سَهْلٌ ( آسان ) شَیْخٌ ( پیرمرد )

5- فَـعلان که مؤنث آن فَعلَی می شود .مانند : عَطشان ( مرد تشنه )  عَطشَی ( زن تشنه )

6- اَفعَل که مؤنث آن فَعلَاء می شود . و این وزن بر رنگ و عیب دلالت می کند مانند   اَحمَرُ  -  حَمرا ء  (قرمز ) اَبکَمُ –بَکماء  ( لال )  

7- فُعْلٌ  :  حُلْو ( شیرین )  ، حُرّ   ( آزاد )

8- فِعْلٌ : صِفْر   ( خالی )  ، خِمْل (  خالص )

تذکر : صفات مطلق یا ساده ی زبان فارسی اغلب در زبان عربی صفت مشبهه هستند.

 

اسم تفضیل : اسمی است که بر فزونی صفتی بر غیر دلالت می کند . مانند : اَعلَمُ ( داناتر )

عَلِیٌّ اَعلَمُ مِن سَعیدٍ .  علی از سعید دانا تر است . در این مثال به زیادی و فزونی صفت علم در علی بر سعید اشاره دارد .

روش ساخت :

اسم تفضیل از ثلاثی مجرد بر وزن  اَفعَل  برای مذکر و بر وزن فُعْلَی  برای مؤنث می آید .

 

ترجمه :

اسم تفضیل اگر بعدش (مِن)  باشد معنای صفت تفضیلی فارسی را می دهد .

 مانند . عَلِیٌّ اَکبَرُ مِنْ سَعِیدٍ . ( علی بزرگتر از سعید است ).

و اگر بدون (مِن)  بکار رود معنای صفت عالی فارسی را خواهد داد

مانند : اَعظَمُ العِبادَةِ اَجراً اَخفاها ( عظیم ترین عبادتها از نظر اجر و پاداش مخفی ترین آنهاست . ) 

اَشجَعُ النّاسِ ( شجاع ترین مردم ) 

10

صیغه ی مبالغه

صیغه ی مبالغه : اسمی است که بر بسیار انجام دهنده ی کاری یا بسیار دارنده ی صفتی دلالت می کند .

 روش ساخت :

 صیغه مبالغه نیر مانند صفت مشبهه قاعده و وزن خاصی ندارد و بیشتر بر اوزان زیر می آید .

1- فَعّالَة : مانند : عَلّامِة  ( بسیار دانا ) فَهّامِة ( بسیار با فهم )

2- فَعّال : مانند : صَبّار  ( بسیار شکیبا ) وَهّاب ( بسیار بخشنده )

3- فَعُول  : مانند : صَبُور ( پر صبر )

4- فِعِّیل : مانند : صِدِّیق ( بسیار با صداقت )

 

تذکر : مذکر و مؤنث در صیغه ی مبالغه غالبا یکی است و چنانچه تائی ( ة ) در آخر آن در آید علامت مؤنث بودن

نیست بلکه دلالت بر (کثرت مبالغه ) دارد . مانند :  عَلّامِة  ( بسیار دانا ) فَهّامِة ( بسیار با فهم )

 

اسم زمان و مکان

اسم زمان ومکان : اسمی است که بر مکان و زمان  وقوع فعل دلالت می کند .

مانند : مَسجِد  (محل سجده)  مَنزِل  ( محل فرود آمدن )  مَشرِق ( محل و زمان تابش )

 

روش ساخت :

اسم زمان و مکان از ثلاثی مجرد دو وزن دارد.  1- مَفعَل  2- مَفعِل

1- مَفعِل : و آن در صورتی است که مضارعش مکسور العین ( یَفعِلُ  )  باشد .

مانند :       یَجلِسُ    می شود:               مَجلِس                         یَنزِلُ       می شود :            مَنزِل

2- مَفعَل  : و آن در صورتی است که مضارعش مفتوح العین یا مضموم العین( یَفعَلُ -  یَفعُلُ )  باشد  .

                 ( یَطبَخُ        می شود                مَطبَخ   )                                    ( یَشرَبُ         می شود            مَشرَب)

 

تذکر : برخی از افعال اسم زمان و مکان آنها استثناءاً  به جای مَفْعَل بر وزن مَفْعِل می آید .

مانند : یَسجُدُ        می شود:             مَسجِد                یَقرُبُ     می شود:                   مَغرِب

 

11

اسم آلت یا (  ابزار )

اسم ابزار : اسمی است که بر آلات و ابزار فعل دلالت دارد .مانند : مِفتاح ( کلید )     مِقراض  ( قیچی )

روش ساخت :

اسم ابزار ار ثلاثی بر سه وزن آمده است :

 1- مِفعَل : مانند : مِبرَد  ( سوهان )  مِعبَر ( پل ) مِخلَب  ( چنگال )

2- مِفعَلَة :  مِکنَسَة ( جاروب ) مِطرَقَة ( چکش )  مِروَحَة ( بادبزن )

3- مِفعال : مِصباح ( چراغ )   مِفتاح  ( کلید ) مِسمار  ( میخ )

 

( اسم آلت که بر آلت دال است                       مِفعَل و مِفعَلَه و مِفعال است . )

 


قئاعد عربی

یادداشت ثابت - جمعه 94/6/21 12:57 عصر| | نظر



نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/2

فاعل

    فاعل:   اسم مرفوعی است که بعد از ‹‹ فعل معلومی ›› بیاید درحالیکه آن فعل معلوم به آن نسبت داده شده باشد .

مانند : کَتَبَ سَعیدٌ            کتب : فعل         سعیدٌ : فاعل و مرفوع

اقسام فاعل :    1- اسم ظاهر            2  ضمیر و ضمیر خود بر دو قسم است : 1- ضمیر بارز  2- ضمیر مستتر

 

1- اسم ظاهر : مانند : جاءَ الحَقُّ      جاء : فعل              الحَقُّ : فاعل و مرفوع

2- ضمیر بارز :

                                                           در  فعـــــل مــــاضی

----

----

تَ

تِ

تُ

ا

ا

تُما

تُما

نا

و

ن

تُم

تُنَّ

                                                           در  فعـــــل مــــضارع و ......

----

----

----

ی

----

ا

ا

ا

ا

----

و

ن

و

ن

مانند : ضَرَبْتُ :   فعل و فاعل آن ضمیر بارز ‹‹ تُ ›› محلا مرفوع

        یَضرِبُونَ :    فعل و فاعل آن ضمیر بارز ‹‹ و ›› محلا مرفوع 

3- ضمیر مستتر :  مانند : ضَرَبَ : فعل ماضی و فاعل آن ضمیر مستتر‹‹  هو ››

                                   اَضرِبُ : فعل مضارع و فاعل آن ضمیر مستتر ‹‹ انا ››        

                                   اِضْرِبْ : فعل امر و فاعل آن ضمیر مستتر ‹‹ اَنْتَ ››

تذکر1 : در فعل ماضی و مضارع  فاعل در صیغه های ‹‹ 1 و 4 ››  می تواند ضمیر مستتر واقع شود . و در فعل مضارع در صیغه های ‹‹ 7 و 13 و 14 ›› فاعل فقط ضمیر مستتر است . ( اَنتَ ، اَنَا ، نَحنُ )

تذکر 2 :  اگر فاعل ِ اسم ظاهر ، مذکر باشد فعل هم، مذکر و اگر فاعل  مؤنث باشد فعل هم مؤنث می آید .

              مانند :    مذکر  : یَدخُلُ المؤمِنُ الجنةَ             مؤنث :  تَدخُلُ المؤمنةُ الجنةَ      

تذکر 3 : اگر فاعل اسم ظاهر باشد فعل همیشه بصورت ‹‹ مفرد ›› می آید .

یَدخُلُ المؤمِنُ الجنةَ               تَدخُلُ المؤمنةُ الجنةَ

یَدخُلُ المؤمِنانِ الجنةَ              تَدخُلُ المؤمنتانِ  الجنةَ

یَدخُلُ المؤمِنُونَ الجنةَ              تَدخُلُ المؤمناتُ الجنةَ

18

 

 

مفعول به

مفعول به : اسم منصوبی است که فعلی از فاعل بر آن واقع شده باشد .

      مانند : قَتَلَ عَلیٌّ سَعیداً       قَتَلَ : فعل            عَلِیٌّ : فاعل و مرفوع                سَعیداً : مفعول به ومنصوب

 

موارد زیر می توانند مفعول به واقع شوند :

1- اسم ظاهر : مانند :    یَضرِبُ اللهُ الامثالَ لِلناسِ       الامثالَ  : مفعول به  ومنصوب

2- ضمیر متصل :  مانند :  نَصَرَهُ  عَلِیٌّ           ه : مفعول به محلا منصوب

3- ضمیر منفصل : مانند : اِیّاکَ نَعْبُدُ        ایاک : مفعول به محلا منصوب

 

                         ضــمایــــــر منفصــــــل منصوب

اِیّاهُ

اِیّاها

اِیّاکَ

اِیّاکِ

اِیّایَ

اِیّاهُما

اِیّاهُما

اِیّاکُما

اِیّاکُما

اِیّانا

اِیّاهُم

اِیّاهُنَّ

اِیّاکُم

اِیّاکُنَّ

 

تذکر : مفعول به گاهی بر فاعل  و گاهی بر فعل و فاعل مقدم می شود . مانند : مثالهای شماره 2 و 3

 

 

جار و مجرور :

حروف جر :  به حروفی مانند  ‹‹  مِنْ ، فِی ، اِلَی ، لِـ  ، عَلَی  ، بِـ  ، کَ ، عَنْ  ›› حروف جر گویند . و به اسم بعد از

آنها مجرور  و به هر دو جار و مجرور می گویند .

مانند : لا تَقنَطُوا مِن رَحمةِ اللهِ                      یَدخلونَ فِی دینِ اللهِ اَفواجاً                    لَیسَ کَمِثلهِ شَیءٌ

‹‹  مِن رحمةِ     ،  فی دینِ   ،  کَمثلِ ››   : جار و مجرور هستند . 

تذکر : حروف جر فقط بر سر اسم می آیند .

 

  

19

 


نظرات (0)




نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/4

موصول :

موصول : اسمی است که نیازمند به جمله ی مابعد خود است ومعنای آن کامل نمی شود مگر با آن جمله .

انواع موصول : 1- موصول خاص       2- موصول عام ( مشترک )

موصولات خاص عبارتند از :

                              مـوصـــولات خاص  با ترجمه

 اَلَّذِی : که ، کسی که

اللَّذانِ -  اللَّذینَ  : که ، کسانی که

الَّذینَ : که ، کسانی که

 اَلَّتِی : که ، کسی که

اللّتانِ  - اللَّتینِ     : که ، کسانی که

اللَّاتِی  :  که ، کسانی که

 اسم موصول ‹‹ الذی ›› برای مفردمذکر   و  ‹‹ التی ›› برای مفرد مؤنث  

‹‹ اللَّذانِ -  اللَّذینَ  ››  برای مثنی مذکر     و ‹‹ اللّتانِ  - اللَّتینِ ›› برای مثنی مؤنث

‹‹ الَّذینَ ›› برای جمع مذکر   و ‹‹ اللّاَتِی ›› برای جمع مؤنث بکار می رود .

تذکر : موصولات خاص غالبا برای ‹‹ عاقل ›› بکار می روند .

موصول عام  :   مانند : مَن   :که ،کسیکه، کسانیکه  ( برای عاقل )     ما : که ، چیزی که، چیزهایی که  ( برای غیر عاقل )

 

اِملأ الفراغَ بِالموصولِ المُناسِب :                             ( الَّذینَ ، ما ، مَنْ ، اللّتان  )

 الف :  اَنفِقْ بِـ ..... عندَکَ فِی سبیلِ اللهِ.  ب :  اِحتَرِمْ ...... هُوَ اَصغَرُ مِنکَ .  ج : ..... یَعملونَ الصالحاتِ فَلَهُم اَجرٌ عَظیمٌ .

16

 


نظرات (0)




نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/5

ضمیر :

ضمیر:  اسمی است که جانشین اسم ظاهری می شود و از تکرار آن جلوگیری می کند .

اقسام ضمائر : 1- منفصل                   2- متصل

1- ضمیر منفصل : ضمیری است که به تنهائی و بطور مستقل می آید .

ضمائر منفصل دو نوع هستند  .      1- رفعی             2- نصبی  

ضمائر منفصل رفعی عبارتند از :                

           ضــمایــــــر منفصــــــل مرفـــــوع

هُوَ

هِیَ

اَنْتَ

اَنْتِ

اَنا

هُما

هُما

اَنتُما

اَنتُما

نَحْنُ

هُم

هُنَّ

اَنتُم

اَنتُنَّ

  تذکر : این ضمائر غالبا مبتدا و محلا مرفوع می باشند .

 

ضمائر منفصل نصبی  عبارتند از :

                          ضــمایــــــر منفصــــــل منصوب

اِیّاهُ

اِیّاها

اِیّاکَ

اِیّاکِ

اِیّایَ

اِیّاهُما

اِیّاهُما

اِیّاکُما

اِیّاکُما

اِیّانا

اِیّاهُم

اِیّاهُنَّ

اِیّاکُم

اِیّاکُنَّ

تذکر : این ضمائر غالبا بصورت مفعول به و محلا منصوب بکار می روند .

 

2- ضمیر متصل : ضمیری است که به تنهائی نمی آید بلکه همیشه به کلمه ی دیگری ( اسم یا فعل یا حرف )

 متصل است .

ضمائر متصل سه نوع هستند :  1- رفعی     2- نصبی       3- جری

ضمائر متصل رفعی : ضمائر رفعی همان ضمائری هستند که در ‹‹ فعلها ›› بکار می روند و بر دو قسم هستند .:

الف : ضمائر بارز : یعنی آشکار مانند : 

درفعل ماضی : (  ا ، و ، ن ، ت ، تما ، تم ، تِ  ، تن ، تُ  ، نا  ) با حذف موارد تکراری

در فعل مضارع و امر : ( ا، و ، ن ، ی  )  باحذف موارد تکراری

ب : ضمائر مُستَتِر : یعنی پنهان مانند : ضَرَبَ که ‹‹ هو››  در آن پنهان است  .

در ماضی : ( هو ، هی )                  در مضارع : ( هو ، هی ، اَنتَ ، اَنَا ، نَحْنُ )

 

ضمائر متصل نصبی : ضمائری هستند که به دنبال افعال می آیند و معنی مفعولی دارند مانند: نَصَرَ هُ ( اورا یاری کرد )

که نقش مفعول به و محلا منصوب را دارند . 

ضمائر متصل جری : ضمائری هستند که به آخر‹‹ اسم یا حروف جر››  متصل می شوند .  مانند :

کتابُهُ   : که نقش مضاف الیه و محلا مجرور را دارند .

ضمائر متصل نصبی و جری عبارتند از : 

         ضــمائــــــر متصــــــل منصوب  و مجرور

ه

ها

کَ

کِ

یَ

هما

هما

کُما

کُما

نا

هم 

هن

کُم

کُنَّ

عَیِّن نوعَ الضمائرِ  فی العبارةِ التالیةِ :   هُم اَکرمُوا صدیقَهُم فی حَفلةِ التَّکریمِ     -    الیومَ اَکمَلْتُلَکُم دینَکُم

 

تذکر :  نون وقایه :

اگر ضمیر متکلم وحده  ‹‹ ی ›› به فعلی متصل شود یک نون بین آن ‹‹ فعل و ضمیر›› فاصله می شود این نون را

 ‹‹ نون وقایه ›› نامند . مانند :    ضَرَبَـنی 


قواعد عربی

یادداشت ثابت - جمعه 94/6/21 12:57 عصر| | نظر

نویسنده: رضا عطائی - 1392/4/7

بابهای ثلاثی مزید

فعل اصلش ( اولین صیغه ی ماضی آن ) سه حرفی است که به آن ‹‹  ثلاثی مجرد ››  می گویند .

   مانند :  ضَرَبَ   ،    جَعَلَ  ، جَلَسَ

و یا به اصلش(اولین صیغه ی ماضی آن) یک یا دو یا سه حرف اضافه می  شود  که به آن ‹‹ ثلاثی مزید›› می گویند.

    مانند  :   اجلس   ،   نَزَّلَ   

اوزان افعال ثلاثی مزید :

1-  باب اِفعال : کلیه ی فعل های ثلاثی مجرد اگر به باب افعال بروند بر وزن های زیر می آیند .

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب  

    اَفْعَلَ                         یُفْعِلُ                    اِفْعال                     اَفْعِلْ

باب‹‹  اِفعال ››  برای متعدی کردن فعل های ثلاثی مجرد لازم بکار می رود . 

    مانند :  جَلَسَ : ( نشست )               اَجْلَسَ : ( نشاند  )              نَزَلَ : ( نازل شد )            اَنْزَلَ : (  نازل کرد )

اما این باب گاهی بصورت لازم هم بکار می رود .

     مانند :  قد اَفْلَحَ  : ( رستگار شده است )              اَقْبَلَ  : ( جلو آمد )          اَدْبَرَ : ( پشت کرد )

تذکر :  همزه ی امر در این باب ‹‹ مفتوح››  است و همزه ی قطع می باشد لذا در وسط کلام خوانده می شود .

            مانند : فَاَنْزِلْ

 

2-  باب ‹‹  تَفْعِیل ››  :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

    فَعَّلَ                          یُفَعِّلُ                     تَفْعِیل                     فَعِّلْ  

دو معنی از معانی باب تفیعل :

    1-  متعدی کردن :  نَزَلَ : ( نازل شد )                نَزَّلَ :  ( نازل کرد )

    2- نسبت  :  یعنی نسبت دادن اصل فعل به کسی    : 

                   کَذَّبَ : ( نسبت دروغ داد )      کَفَّرَ : ( تکفیر کرد )   یا   ( نسبت کفر داد )

3-  باب ‹‹  مُفاعَلَة ›› :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

    فَاعَلَ                        یُفاعِلُ                    مُفاعَلَة                   فَاعِلْ

باب مفاعله معنای مشارکت به فعل می دهد .

ضارَبَ : (... .. با ............ زد وخورد کرد .)                  کاتَبَ : ( ......... با .........  نامه نگاری کرد. )

ضَاحَکَ عَلِیٌّ  حَسَناً  :  ( علی حسن را خنداند و خندانیده شد . )    جاهِدِ الکُفّارَ : ( با کفار جهاد کن )

باب مفاعله اغلب متعدی است و معادل فارسی آن اغلب با حرف اضافه ی ‹‹ با ›› به کار می رود .

               مانند :  جالِسْ العُلَماءَ :  ( با دانشمندان همنشینی کن )    شاوِرْ العُقَلا ء َ:  ( با خردمندان همنشینی کن )

6

4-  باب ‹‹ تَفاعُل››  :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

    تَفاعَلَ                      یَتَفاعَلُ                   تَفاعُل                     تَفاعَل

معنای غالبی باب تفاعل مشارکت  می باشد . و در معادل فارسی آن گاهی از  ‹‹ با ›› ، ‹‹ باهم ›› ، ‹‹ با یکدیگر ››

و .............  استفاده می شود .

مانند : تَفاخَرَ الرَّجُلانِ  :( دو مرد به یکدیگر افتخار کردند)  تَناصَرَ زَیدٌ وَ سَعِیدٌ : (زید و سعید یکدیگر را یاری کردند)

          تَضارَبَ  : ( یکدیگر را زدند . )  تَعاوَنَ : ( یکدیگر را یاری کردند . )  تکاتَبَ : ( با یکدیگر نامه نگاری کردند.)

توضیح : فرق مشارکت تفاعل با مفاعله این است که در تفاعل هر دو طرف کار را به یک اندازه انجام می دهند ولی

در  مفاعله یک نفر کار را بیشتر انجام می دهد .

مانند :   تَضارَبَ عَلِیٌّ وَ حَسَنٌ  ( علی و حسن  یکدیگر  را زدند)      ضَارَبَ عَلِیٌّ حَسَناً : علی با حسن زد و خورد کرد

5-   باب ‹‹  تَفَعُّل ›› :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

   تَفَعَّلَ                          یَتَفَعَّلُ                   تَفَعُّل                     تَفَعَّلْ         

باب تفعل معنای پذیرش اثر می دهد یعنی بیان می کند که مفعول آنچنان از فعل اثر پذیرفته است که فعل به صورت

صفتی برایش در آمده است .

         اَدَّبْتُ الطِّفلَ فَتَأَدَّبَ : ( طفل را ادب کردم پس مؤدب شد . )  ( لازم )             

این باب  به هر دو صورت لازم و متعدی بکار برده شده است .

مانند : تَعَجَّبَ : ( تعجب کرد )               تَحَمَّلْنا صُعُوبَة َ الحَیا ةِ  : ( دشواری زندگی را تحمل کردیم .)

          تَعَلَّمْ  : ( بیاموز )         تَتَعَلَّمُ : ( می آموزی )                تَکَبَّرَ : ( تکبر ورزید )

6-  باب ‹‹ اِفتِعال ›› :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

    اِفتَعَلَ                       یَفْتَعِلُ                     اِفتِعال                     اِفتَعِلْ

معنای غالبی این باب پذیرش اثر است و به صورت متعدی نیز بکار رفته است .

 مانند :  نَظَّمْتُهُ فَانْتَظَمَ  : ( آن را منظم کردم پس منظم شد . )  ( پذیرش اثر ) ( لازم )

             یَفْتَخِرُ الآخِرُونَ : ( دیگران افتخار می کنند ( لازم )

              اِکْتَسَبْنا رِزقَنا : روزیمان را به دست آوردیم .      ( متعدی )       اِجتَنَبَ :  ( دوری کرد )  ( لازم )

7 -  باب ‹‹  اِنْفِعال ›› :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

    اِنْفَعَلَ                        یَنْفَعِلُ                   اِنْفِعال                     اِنْفَعِلْ

معنای این باب پذیرش اثر است و همیشه به صورت لازم می آید .

اِنْقَلَبَ  : ( دگرگون شد )   ( لازم )          اِنْعَقَدَ :  ( برگزار شد )  ( لازم )

7

8 – باب ‹‹  استفعال ›› :

    ماضی                      مضارع                  مصدر                  امرمخاطب 

   اِسْتَفْعَلَ                     یَسْتَفْعِلُ                  اِسْتِفْعال                  اِسْتَفْعِلْ

این باب برای طلب و درخواست بکاربرده می شود و اغلب متعدی و گاهی لازم است .

 اِستَغْفَرَ : ( آمرزش خواست )               اِسْتَقْبَلَ : ( استقبال کرد )

اِسْتَعَدَّ : ( آماده شد )  ( لازم )         اِسْتَسْلَمَ : ( تسلسم شد )   ( لازم )

 

تذکر : طریقه ساختن صیغه های مختلف ماضی :

           صیغه های مختلف فعل های ثلاثی مزید مانند فعل های ثلاثی مجرد با اضافه کردن ضمایر مربوطه ( شناسه ها )

به اولین صیغه ی ماضی ساخته می شود .

       طریقه ساختن صیغه های مختلف مضارع  : 

        صیغه های مختلف فعل های ثلاثی مزید مانند فعل های ثلاثی مجرد با تعویض حروف مضارع و افزودن ضمایر و

تعدادی علامت به اولین صیغه ی مضارع ساخته می شود .

صرف  14 صیغه ی :

   ماضی                                       مضارع                               امر مخاطب

اِنْقَلَبَ                                         یَنْقَلِبُ                                 -------

اِنقَلَبا                                           یَنْقَلِبان ِ                                ------

اِنْقَلَبُوا                                         یَنْقَلِبُونَ                                ------

اَنْقَلَبَتْ                                        تَنْقَلِبُ                                 -------

اِنْقَلَبَتا                                          تَنْقَلِبانِ                                -------

اِنْقَلَبْنَ                                         یَنْقَلِبْنَ                                -------

 

اِنْقَلَبْتَ                                       تَنْقَلِبُ                                   اِنْقَلِبْ

اِنْقَلَبْتُما                                       تَنْقَلِبانِ                                  اِنْقَلِبا

اِنْقَلَبْتُم                                       تَنْقَلِبُونَ                                  اِنْقَلِبُوا

اِنْقَلَبْتِ                                      تَنْقَلِبِینَ                                   اِنْقَلِبِی

اِنْقَلَبْتُما                                      تَنْقَلِبانِ                                   اِنْقَلِبا

اِنْقَلَبْتُنَّ                                      تَنْقَلِبْنَ                                    اِنْقَلِبْنَ

 

اِنْقَلَبْتُ                                      اَنْقَلِبُ                                --------

اِنْقَلَبْنا                                       نَنْقَلِبُ                                 --------    

8

 

بابهای ثلاثی مزید

ماضی

مضارع

مصدر

امر

حروف زائد

اَفْعَلَ

یُفْعِلُ

اِفْعال

اَفْعِلْ

همزه

فَعَّلَ

یُفَعِّلُ

تَفْعِیل

فَعِّلْ

تکرار عین الفعل

اِفتَعَلَ

یَفْتَعِلُ

اِفْتِعال

اِفتَعِلْ

همزه - تاء

اِنفَعَلَ

یَنْفَعِلُ

اِنْفِعال

اِنْفَعِلْ

همزه -  نون

فاعَلَ

یُفاعِلُ

مُفاعَلة

فاعِلْ

الف

تَفاعَلَ

یَتَفاعَلُ

تَفاعُل

تَفاعَلْ

تاء -  الف

تَفَعَّلَ

یَتَفَعَّلُ

تَفَعُّل

تَفَعَّلْ

تاء – تکرار عین الفعل

اِسْتَفعَلَ

یَسْتَفعِلُ

اِسْتِفْعال

اِسْتَفْعِلْ

همزه -  سین   - تاء




توفیق الحکیم ( متولد سال 1316/1898 )

یادداشت ثابت - جمعه 94/6/21 12:53 عصر| | نظر

درام نویس از نوع سمبلیسم به روش مترلینگ و لُونُرمان (32)، داستانی درباره ی مصر معاصر، (33) و نیز داستان های کوتاه و مباحثی با روحیه ای بسیار متجدد، درباره ی موضوعات مختلف اجتماعی و حتی مذهبی (34)، و همه ی این ها به زبانی دلنشین، تألیف کرده است. مؤلف هنوز همه ی توان هنری خود را بروز نداده است و به نظر می رسد که عاقبت در صف مهمترین نویسندگان عصر نهضت بنشیند.

المُوَیْلحی ( محمد، متوفی در 1349/1930 )

از مصریانی که در قاهره درس خوانده و از ایتالیا و فرانسه و ترکیه دیدن کرده است. زمانی که به مصر بازگشت، مجله ی « مصباح الشرق » را انتشار داد که بمحض انتشار مقالات مؤلف در آن، شهرت عظیمی یافت. این مقالات بعدها، تحت نام « حدیث عیسی بن هشام » جمع آوری گردید. این اثر، به سبب روح ابداع گر و تازگی و اصالتی که مؤلف توانسته در آن نهد، نخستین اثر ادبی قرن بیستم در زبان عربی به شمار می آید. مؤلف کوشیده است سبک کهنه ی « مقامات » را با نوع جدید رمان غربی درهم آمیزد. کتاب، هجای معنوی اجتماع معاصر مصر است و در خلال آن مؤلف توان خود را در نیک بینی و تحلیل روانشناسی بروز داده است. اما این کتاب هم هنوز یک رمان واقعی نیست. زبانی که وی به کار گرفته، اگرچه اندکی سنگین و گه گاه دارای آرایش های لفظی است، باز قابل درک است و از حشو زائد دور از ذوق و صنایع محض تهی است.

هیکل ( محمدحسنین، متولد سال 1306/1888 )

نیز مصری است و هم اوست که در سال 1914، نخستین رمان عربی را- کتابی که شایستگی این نام را دارد- تحت عنوان « زینب » تألیف کرد. این کتاب، هم از نظر موضوع و اسلوب، و هم از آن جا که بی محابا زبان عامیانه را در یک اثر ادبی راه داده، و هم به سبب توصیفات و تحلیلات روانشناسی، اثری تازه و بدیع است؛ اما تنها پس از چاپ دوم در سال 1929، و پس از آن که به عنوان موضوع یک فیلم سینمائی برگزیده شده اند، اندک موفقیتی کسب کرد.
هیکل تنها یک رمان نویس نیست، بلکه مقالات متعددی در تاریخ و نقد ادبی و فلسفه نیز انتشار داده است. وی روزنامه ی « السیاسة » را که خود تأسیس کرده، اداره می کند و در کنار آن، هفته نامه ای به همین نام نیز منتشر می سازد. این دو نشریه، در آموزش سیاسی و ادبی مصریان نقش عمده ای بازی می کنند. (35) انتخاب او به وزارت فرهنگ عامه ی مصر، موجب امیدواری شدید پیروان تحول سریع در مصر معاصر گردید.

ی- نقد ادبی

مقدار معتنابهی اثر ادبی، با دید انتقادی در دست داریم که نخست به صورت مقاله در جراید انتشار یافته اند و سپس به صورت مجموعه درآمده اند. باید گفت که این نوع ادبی ظریف حساس، بسیار رواج دارد و برخی از قلم به دستان متفرعن، ناخودآگاه می کوشند ثابت کنند که انتقاد واقعی، این قدرها هم که می گویند ساده نیست. با این همه، یک مکتب جدید نقد ادبی به وجود آمده که گاه امپرسیونیست ( اثرگرا ) است، گاه روانشناس، گاه پرحرارت و گاه شوخ چشم و یا طنزآمیز، و با گرایش های گوناگونی که اتخاذ کرده، از محافظه کاری و تعادل گرفته تا انقلابی گری، هراس ادبی و کنجکاوی فکری و ذوق تجددخواهی را میان طبقه ی روشنفکر عرب زبان، زنده نگه می دارد، حال خواه در مصر باشد یا سوریه، خواه عراق باشد یا آمریکا. از جمله ی نویسندگان این زمینه اند: * طه حسین، احمد ضیف، انطون الجُمَیّل، کامل کیلانی، * محمد کردعلی، أنیس المقدسی، شفیق جبری، خلیل مردم، الزیّات، فیلیپ حِتّی، * العقّاد، * المازنی، * زکی مبارک، * بشر فارس، میخائیل نُعَیمه و دیگران ...

محمد کردعلی ( متولد سال 1293/1876 )

اهل دمشق و پیش از هر چیز، مرد تحقیق و ادب است. وی به وزارت فرهنگ عمومی سوریه منصوب شد، مجله ی « المقتبس » را تأسیس کرد و به ریاست فرهنگستان عربی دمشق رسید، و چندین بار به اروپا سفر کرد. کردعلی صاحب استعدادی استوار و برازنده است و با عنایتی تمام بر واقع بینی و بینشی شایسته، بیشتر به کار تاریخ پرداخته است. در نقد ادبی غالباً بر شخصیت های گذشته ناظر است، و او خود از صمیم دل، جنبش « تجدید حیات قدیم » را می طلبد. (36)

طه حسین ( متولد سال 1307/1889 )

مردی مصری و دارای فرهنگی ذووجهین است. با آن که در حدود دو سالگی نابینا شده، توانسته است در الازهر و فرانسه به شایستگی تمام درس بخواند و حرفه ی معلمی و نویسندگی پرباری داشته باشد. طه حسین یکی از دوست داشتنی ترین چهره های مصر جدید و ادبیات معاصر عرب است. چهره ای است کمی اندوه بار و احساس انگیز، اما پرتو انسان دوستی و هوشمندی و جاذبیت و شجاعت از آن ساطع است. شگفت نیست که وی در موارد متعدد، از عدم ادراک و فهم دیگران رنج کشیده باشد و حتی به سبب عقایدی که در مقام استادی یا نقّادی ابراز می داشت، مورد زجر و تعقیب قرار گرفته باشد. روحی است سخت گیر که از ساده دلی هم خالی نیست. اما دستگاه وحشت بار روش ها و تحقیقات علمی معاصر را، با زبردستی و اطمینانی که هنوز در شرق نظیر نیافته به کار می گیرد. طه حسین در برخی از آثارش، به جای نقد علمی، کار را به انتقاد تند و افراطی کشانیده و مشاهدات و ملاحظات خود را به رنگ شکاکیت و حتی ولترمآبانه داده است. با این همه، تألیفات او من حیث المجموع، از تعادل و بصیرت و حتی کمال نشان دارد؛ و علاوه بر این به زبانی نوشته شده اند شفاف و ساده و گاه متأخر از زبان فرانسه که در آن، غالباً لبخندی خیال آلود و حساسیتی عظیم آشکار است. وی، علی رغم برخی شکست ها و دلنگرانی ها، هنوز شجاعانه در راه فرهنگ عربی معاصری که هم طراز فرهنگ اروپا باشد به مبارزه ادامه می دهد و از طریق تعلیم یا آثارش، مردانی را که باید در ایجاد آن سهیم باشند تربیت می کند. (37)

العقّاد ( متولد سال 1307/1889 )

از طریق مادر، کردنژاد است و در مصر علیا تولد یافته است. وی، به غیر از فرهنگ عربی، عمیقً تحت تأثیر فرهنگ آنگلوساکسون قرار دارد، برخلاف طه حسین که فرهنگ خارجی اش، اولاً فرهنگ انسان گرائی یونانی- لاتینی بود و ثانیاً فرهنگ فرانسوی. عقاد نه تنها نقّاد نافذ هنر و ادب است، بلکه یکی از آن شاعران مصری است که می کوشند از سحر قوالب کهن شعر دوری گیرند. (38)

المازنی ( متولد 1308/1890 )

نیز مصری و به شدت تحت تأثیر فرهنگ آنگلوساکسون است ( شکسپیر و بایرون و هاردی و مارک تواین و ژروم کالپکا ژروم نویسندگان محبوب اویند ). وی با طنزی که در زبان عرب نسبتاً تازه است، و با شیطنتی غالباً پرآشوب چندین مقاله در نقد ادبی و هنری انتشار داده است. او ظاهراً بیش از پیش به رمان و داستان کوتاه متمایل است. داستان « ابراهیم الکاتب » ( نشر در سال 1931 ) این نوع ادبی را به سوی ایجاد رمان اصیل مصری می کشاند و نیز ویژگی هائی دارد که آن را از چنگ « عقده ی حقارت » که در اثر قیاس با رمان های غربی پیدا شده، می رهاند. نویسنده در این کار، استادان انگلیسی خود را فرو گذاشته نزد نویسندگان روس، مانند آرتزی باکیف به دنبال نوآوری می گردد. (39)

زکی مبارک ( متولد 1309/1891 )

هم مصری و دارای اسلوبی ظریف و قاطع است، شعر غنائی پرشور و جذابی می سراید و جرأت آن را داشته است که به تحقیقات ادبی مدرن بپردازد، در خلال آن ها عقاید شخصی و مستقل خود را ابراز دارد و بدین سان، در ایجاد برخی تدقیق های جالب سهیم گردد. اما گاهی رفتار مخالفت آمیز یا گستاخانه و اندکی استهزاءآمیز دارد که موجب توهین یا دل آزردگی دیگران می شود و عداوت و سوء تفاهم برمی انگیزد. اگر او صفا و پاکیزگی بیشتری داشت، بی تردید آثارش حسن تأثیر و عمق بیشتری می یافت. (40)

بشر فارس ( متولد سال 1324/1906 ) یکی از محبوب ترین نویسندگان جوان مصری است. تربیت استوار او به خصوص در فرانسه ( زیرا او زمان درازی هم در آلمان اقامت گزیده و بر زبان آلمانی تسلط دارد- موضوعی که هنوز در شرق بسیار نادر است- ) او را به فرهنگ فرانسوی وابسته ساخته است. بشر، خواه در تئاتر باشد و خواه در شعر، بیشتر به سمبولیسم نو متمایل است. داستان های کوتاه و قصه های او بیشتر از مقوله ی روانشناسی است تا توصیف. مقالاتی که در زمینه ی نقد ادبی نگاشته، استوار و متعادل اند و اسلوبش، بسیار آهنگین، جز این که غالباً متصنع و گاه دشوار است. (41)

ک- « آمریکائیان »

جبران خلیل جبران ( متوفی در 1350/1931 )

و امین الریحانی از سرکردگان نسل ادبی جدید به شمار می آیند. جبران لبنانی است و نخست در کشور خود درس خواند، سپس به پاریس رفت و پس از چند ماه آن جا را به قصد بوستن ترک گفت، اما دوباره، به منظور تکمیل تحصیلات در دانشکده ی هنرهای زیبا، به پاریس نزد رُدَن [ مسجمه ساز شهیر ] که به او عنایت داشت بازگردید. عاقبت در نیویورک مسکن گزید و آن جا، یک انجمن ادبی عربی ( الرابطة القلمیة ) و یک مجله ( « السائح » ) تأسیس کرد. این مجله را عبدالمسیح الحدّاد اداره می نمود. جبران می توانست در زبان انگلیسی نیز به سهولت زبان عربی چیز بنویسد. وی که در سن 48 سالگی درگذشته، آثاری نسبتاً فراوان و اثرگرا و خیال انگیز و یا عصیان گر به جای گذاشته است که دارای زبانی دلنشین و بیشتر خطابی است. (42)

امین الریحانی ( متولد 1297/1879 )

نیز لبنانی است، در یازده سالگی به آمریکا رفت و آن جا، بی آن که به مدرسه برود، عربی و انگلیسی را آموخت. در حین خواندن بحثی به زبان انگلیسی درباره ی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) از علاقه ی خود نسبت به نویسندگی آگاه شد. چندی به دانشکده ی حقوق رفت. بعد به یک گروه هنری تئاتر پیوست، اما علی رغم ابراز هنرمندی، در آن گروه باقی نماند. هشت سال پس از ورودش به آمریکا، راه نخستین سفر به لبنان را در پیش گرفت. این بازگشت، سرآغاز آمد و شدهای مداومی میان کشور کوچک آسیائی و میهن ثانوی اش گردید. از سال 1904 تا 1910، یعنی مدت شش سال در لبنان گوشه گیری اختیار کرد و طی این مدت، برخی از تألیفاتش را طرح ریزی نمود. معذلک مسکن اصلی او همچنان نیویورک است که در آن، او و جبران خلیل رهبران مکتب « آمریکائی » نهضت عربی به شمار می آیند. ریحانی نیویورک را تنها در زمستان های سخت که دوست دارد در مکزیک بگذراند ترک می گوید. او هم مانند جبران، به هر دو زبان عربی و انگلیسی دست به تألیف می زند، و در دو نوع از انواع ادب که مورد علاقه ی مهاجران آمریکاست، یعنی شعر منثور و مقاله نویسی، استاد است. وی که از جبران اندیشمندتر است، به لقب « فیلسوف الفُرَیکة » ( محل تولد او ) مفتخر گردیده. برخی حتی او را به « فیلسوف سوریه » ملقب کرده اند. این امر نشان می دهد که ادب نوپای عرب، هنوز عنایت مداومی به معانی دقیق القاب ندارد. (43)

میخائیل نُعَیمه ( متولد 1312/1894 )

نیز لبنانی و نمایشگر بارز تأثیر فرهنگ روسی در نهضت جدید عرب است. نخست در مدارس روسی بیروت و ناصره و سپس در دانشگاه پُلوتاوا درس خواند. پس از آن به واشنگتن رفت و در رشته ی حقوق به تحصیل پرداخت. وی، شاعر و درام نویس و منتقدی است که هوشی وقّاد و تند، و اسلوبی سرزنده و چالاک دارد و روحی که شجاعانه به ابداع متمایل است. « مرا ویران گر خوانده اند. بله من ویران گرم، اما برای بازسازی، بلکه من ویران گر همه ی آن چیزهائی هستم که زیبا نیست، که واقعی نیست، خواه جدید باشد و خواه کهنه. » (44) نعیمه که از مبارزات عقیم کهنه و نو روگردان شده، با توجه به نوع فعالیت و لحن آثارش و بخصوص با اهمیتی که به تحلیل های روانی و مسائل اجتماعی می دهد، گوئی عاقبت در کار نوسازی، خواه شعر باشد و خواه داستان کوتاه و خواه نمایش، تأثیر خواهد گذاشت. (45)

ل- ادبیات بانوان

در ترکیه و ایران، زن دیگر آن نابالغ همیشگی نیست که ناچار باشد ... در حاشیه ی زندگی اجتماعی و فکری و مدنی، گوشه نشینی کند (46). اما در کشورهای عربی، جنبش آزادی زن، هنوز در آغاز کار است. مصر در رأس این جنبش نوپا قرار دارد. در دیگر کشورهای عربی، بخصوص در کشورهای شمال آفریقا، از این امر هنوز هیچ خبری نیست. معذلک این جنبش، با آثار یکی از مهره های اصلی که قاسم امین باشد، از سال 1899 آغاز شد ... از این پس، گروهی از زنان مسلمان و غیرمسلمان، در جنبش، و یا در مطبوعات و تشکیلات آموزشی و فعالیت های ادبی عربی شرکت می جویند. ایشان با طلب آزادی و حق آموزش و فعالیت های اجتماعی، موفق شده اند سهم بزرگی از نهضت را به خود اختصاص دهند و احترام و تقدیر همرزمان ذکور را به خود جلب کنند. علاوه بر کسانی که ما پس از این با شرح مختصری ذکر خواهیم کرد، خوب است چند نام دیگر را هم یادآور شویم: وَرْده الیازجی، مَریانا مَرّاش ( 1848-1922 که یک انجمن ادبی در حلب داشت )، عائشه تیمور ( 1840-1902 که مصری و صاحب فرهنگی ظریف بود و به دو زبان عربی و ترکی شعر می سرود )، عفیفه کَرَم ( 1883-1924، روزنامه نگار و رمان نویس در نیویورک )، الکساندرا آورنیو ( 1872-1927، از اهل سوریه و مؤسس یک مجله ی بانوان به زبان عربی تحت عنوان « أنیس الجلیس » و دیگری به زبان فرانسه با نام « لوتوس » )، کسبانی کورانی ( 1870-1898، بازهم از اهل سوریه که در سال 1892، از طرف کشور خود در کنگره ی بین المللی بانوان در شیکاگو شرکت جست. سخنرانی های متعددی به زبان انگلیسی کرده و انتشاراتی به زبان عربی دارد )، اسماء الزهاوی ( در عراق )، زَینب الفوّاز ( متولد 1860 در لبنان، مناظره گری پرجوش و شاعر و رمان نویس )، لبیبه هاشم ( متولد 1882، در دانشگاه مصر علم تعلیم و تربیت تدریس کرد و در سال 1906 مجله ی بانوان « فتاة الشرق » را تأسیس نمود )، سلمی صائغ ( استاد که بیشتر به تعلیم و تربیت توجه داشت )، ماری عجمی ( متولد 1890، شاگرد خواهران ایرلندی دمشق، مدتی بازرس مدارس قبطی اسکندریه بود، سپس نزد فرانسیسکن های دمشق به تدریس پرداخت. وی شاعر و نیز روزنامه نگاری است که در آمریکا هم شهرت یافته است؛ از سال 1910 تا 1925 مجله ی بانوان « العروس » را اداره کرد )، نجمی ابی اللَمَع ( لبنانی الاصل، یک مجله ی بانوان به نام « الفجر » را که خود تأسیس کرده بود اداره کرد، سپس در سال 1925 به کانادا رفت و به تحصیلات خود در جامعه شناسی و روزنامه نگاری ادامه داد و در عین حال مقالات متعددی به عربی و انگلیسی منتشر ساخت )، نظیره زین الدین ( از اصل دروزی و مؤلف دو کتاب پر سر و صدا به نام های « السفور و الحجاب » و « الفتاة و الشیوخ » که در سال های 1929 و 1928 انتشار یافته ).
چند نویسنده ی پیشتاز هم از میان بانوان می شناسیم که از آن جمله اند: فردوس توفیق ( مسلمان مصری ) و محاسن مُتراج ( روزنامه نگار معروف در آمریکا ).

قاسم امین ( متوفی در 1326/1908 )

« پدر » جنبش بانوان در شرق، و از نژاد کرد بود. او نیز مانند عبده از شاگردان جمال الدین افغانی بود. نخست در پاریس درس خواند و بعد به قاهره بازگشت. شهرت او از آن جا برمی خیزد که از سال 1899، مبارزه ی پرشوری را با انتشار کتاب « تحریر المرأة » به نفع بانوان آغاز کرد و کار را با کتاب دیگری به نام « المرأة الجدیدة » که در همان موضوع بود ادامه داد. فرید وجدی بی درنگ به این کتاب اخیر پاسخ گفت و اثری به نام « المرأة المسلمة » تألیف کرد. قاسم امین مجموعه ای نیز از تفکرات اخلاقی و ملاحظات ظریف خود باقی گذاشت که پس از مرگش انتشار یافت و بر عنایت مداوم او بر آزادی زن مسلمان دلالت دارد ( « کلمات فی الاخلاق »، 1913 ).

جُرجی باز ( متولد 1300/1882 )

مردی لبنانی است که همه ی فعالیت های ادبی خود را وقف نسوان کرده است. در سال 1909، مجله ی « الحسناء » را تأسیس کرد که نخستین مجله ی بانوان لبنان و سوریه بود و سه سال دوام داشت. جرجی باز چندین کتاب درباره ی آزادی زنان و مقامی که ایشان باید در زندگی اجتماعی کسب کنند، نوشته است ( = « النسائیات »، « اکلیل جارلرأس المرأة »؛ همچنین تعداد نسبتاً فراوانی مقاله در روزنامه ها و مجله های شرق یا آمریکا انتشار داده است. وی صمیمانه کوشید بانوان جوان صاحب هنر را تشویق کند تا در جهان ادب تجلی کنند، و به همین منظور، اعیاد و جشن هائی نیز تشکیل داد. در اسلوب او خاصیتی است که موجب شده آن را « اسلوب تلگرافی » بخوانند. وی دوست دارد جملات کوتاهی نوشته و بی آن که حرف عطفی آن ها را به هم بپیونداند، به دنبال هم نشاند.

مَلَک حِنْفی نصیف ( متوفی در 1337/1918 )

از مشهورترین مصریان مسلمان در جهان ادب عربی است. وی که از اعضای آموزش بانوان و مبتکر یک نهضت آزادی مبرهن و مستدلّ بانوان بود، با اسلوبی غنائی و گاه گزنده، تعداد کثیری مقاله درباره ی علم تعلیم و تربیت و مسائل اجتماعی با نام مستعار « باحتة البادیه » انتشار داد. این مقالات، از سال 1910 در مجموعه ای با نام « النسائیات » در چندین مجلد گردآوری شد. او خود در 32 سالگی وفات یافت.

هُدی شعراوی ( متولد سال 1300/1882 )

از مادران مسلمان مصری است که با ذوقی سلیم و همتی فراوان جنبش بانوان را در مصر اداره می کند. وی « اتحادیه ی بانوان مصری » و نیز مجله ی « زن مصری » را که به دو زبان عربی و فرانسه انتشار می یابد، تأسیس کرده است.

مَیّ زیاده ( بیشر به نام الآنسه میّ شهرت دارد )

در سال 1313/1895 از پدری لبنانی در شهر ناصره تولد یافت. سپس در قاهره مسکن گزید و به مطالعه ی ادبیات معاصر بیگانه پرداخت ( وی با زبان های فرانسه، انگلیسی، ایتالیائی، آلمانی، اسپانیائی و یونانی جدید آشناست ). از شانزده سالگی، با مجلات متعددی همکاری داشت. آثاری که تاکنون در ادب به وجود آورده، خود مجموعه ی نسبتاً عظیمی است. از آن جمله است؛ مجموعه ی اشعار فرانسوی او، یا « گلهای رؤیا » Fleurs de rêve که به نام مستعار ایزیس کوپیا امضا کرده، تعدادی داستان که از رمان های اروپائی اقتباس نموده،‌ (47) مقالاتی شخصی و اشعاری به نثر، (48) می زیاده زندگی نامه ی ملک حنفی ناصیف را که با وی دوستی داشت، با عنوان « باحتة البادیة » و نیز بحثی درباره ی وردة الیازجی نوشته است. نمی توان این نویسنده را متفکری ژرف اندیش به شمار آورد، حتی روشش در نگارش به عربی هم چندان مطمئن نیست ( اسلوب او غالباً تحت تأثیر زبان هائی که می داند قرار گرفته ). اما گوناگونی آثار او، و نیز نوعی خیال انگیزی دل نشین و گاه متصنع که در نوشته های او نهفته، خواننده ی عرب را مسحور می سازد. این آثار، در ضمن بر هوش سرشار، و ظرافت بسیار به هنگام تحلیل، و تخیل خلاق، و حساسیت شدید و عظیم او دلالت دارد. (49)

پی‌نوشت‌ها:

1. ر.ک به مقدمه ی میشل و عبدالرزاق بر ترجمه ی فرانسوی « رسالة التوحید » محمد عبده، پاریس، 1925.
2. ر. ک به تَرّازی: « تاریخ الصحافة العربیة »، بیروت، 1913؛ قصطاکی الحلبی: « تاریخ تقویم الصحف المصریة »، اسکندریه، 1928: الحسنی: « تاریخ الصحافة العراقیة »، نجف، 1935.
3. کلمه ای ترکی است که اصلاً Yeghen تلفظ می شود.
4. مهاجران آمریکا هم نشریاتی فراوان و گونه گون دارند؛ از آن جمله است: « نیویورک » و « بوینس آیرس ».
5. ابوشادی شاعر مصری در سال 1932 مجله ی « آپولو » را در قاهره تأسیس کرد و می خواست آن را به صورت ارگان مدرن ترین شاعران و نویسندگان شرق عربی درآورد.
6. ر. ک به فهرست بسیار دقیقی که هانری پِرِس در نشریه ی زیر داده است:
Annales de I"Institut d"Etudes Orientales d"Alger, 1937, pp. 266-337.
7- مقایسه شود با ذکر مختصری که درباره ی ترجمه ی « ایلیاد » در ص 279 از کتاب حاضر خواهد آمد. از طرف دیگر، حافظ ابراهیم و خلیل مطران، کتاب « خلاصه ی اقتصاد سیاسی » اثر پل لوروا- بولیو Paul Leroy- Beaulieu را به صورت یک سلسله جزوه، ترجمه و نشر کرده اند.
8. Cf. J. Lecerf, La Littérature arabe moderne et l"enseignement de la langue en Syrie, in Revue Africaine. 1931. nos 346-47, pp. 18 ss.
9. مثلاً میخائیل، فعل « تَحَمَّم » ( = استحمام کردن، شنا کردن ) را ( که جبران در شعری که به زبان عامیانه نزدیک است به کار برده ) بر باب « استحمّ » که ساختی کهن دارد ترجیح می داد.
10. پدر روحانی Anastase de St- Elie= انستاس ماری الکرملی، از آباء روحانی فرقه ی کَرْم بود. این فرقه در قرن 12 میلادی از متکدیان نصرانی سوریه به وجود آمد. کرم، مأخوذ است از نام کوهستان کرمل ( مترجم ). انستاس، ملیّت عراق را پذیرفته بود.
11. آثار عمده ی او عبارت اند از: « تاریخ ادب العرب »، 1912؛ « اعجازالقرآن ... »، 1914؛ « تحت رایة القرآن »، 1926 که عبارت است رد نظریه های طه حسین درباره ی شعر جاهلی؛ « السّفود »؛ « وحی القلم »؛ و یک دیوان شعر در چندین مجلد.
12. مقایسه شود با ترجمه ی « رسالة التوحید » توسط ب. میشل و عبدالرزاق.
13. وی در 14 ژانویه ی سال 1941 وفات یافت ( ر. ک به Bulletin des Etudes Arabes، الجزیره، ژانویه ی 1941 ).
مجدداً یادآور شویم که تقریباً همه ی کسانی که در زمان تألیف این کتاب حیات داشته اند، اینک درگذشته اند. مترجم.
14. حتی برخی جوانان غیرمسلمان، مانند الیاس قنصل شاعر به او گرویده اند. وی که میهن پرستی پرشور گردیده، در شهر بوئنس آیرس، از رفتار شکیب ارسلان که به نحو شجاعانه ای « عرب گرا » ست تمجید می کند او را « شیر لوزان » می خواند. ارسلان، به میل خود، در ژنو و یا لوزان اقامت گزیده است.
15. « آخرین فرد خاندان بنوسراج » از شاتوبریان؛ « آناتول فرانس با دم پائی » از بروسون.
16. « تاریخ غزوة العرب فی فرنسا » ...؛ « شوقی »؛ تعدادی مباحث استطردادی آموزنده که همراه است با ترجمه ی عربی « جهان تازه ی اسلام » تألیف L. Stoddard این ترجمه، توسط نُوَیهد، تحت عنوان « حاضر العالم الاسلامی » انجام یافته؛ قاهره، 1933، 3 ج.
17. مثلاً محمد بدر، در کتاب « تاریخ فلسفه » که به زبان انگلیسی تألیف شده و توسط حسن حسین به عربی برگشته است؛ و یا محمد لطفی جمعه در کتاب « تاریخ فلسفة الاسلام »، قاهره، 1927.
18. حتی طه حسین هم اسیر این وسوسه شده است. ر. ک به « مستقبل الثقافة »، جاهای پراکنده ی کتاب.
19. آثار عمده ی او: « جنایات و مکافات » داستایوسکی؛ « مقدمة السبرمان »؛ « نظریة النظور »؛ « الیوم و الغد »؛ « العقل الباطن » ( = وجدان مغفوله ) ...
20. « تاریخ الفکر العربی »؛ « معضلات المدینة الحدیثة ».
21. این جنبش، بخصوص پس از پیروزی ژاپن ( یعنی شرق ) بر روسیه ( یعنی غرب ) گسترش یافت. موفقیت ژاپنی ها و سرعتی که ضمن حفظ شخصیت خود، در رسیدن به سطح فنی و نظامی اروپا نشان داده اند، یکی از موضوعات ادبی گردیده است. حافظ ابراهیم در قطعه شعر « غادة الیابان » و نیز طه حسین در « مستقبل الثقافة » ص 40 به این موضوع پرداخته اند.
22. آثار عمده ی او عبارت اند از: چاپ مجدد متون کهن از توحیدی، ابوتمام، جاحظ و غیره؛ « قاموس الجغرافیة »؛ « السفرالی المؤتمر »؛ « کتاب الحضارة الاسلامیة » ...
23. شعر در این روزگار بسیار پرحاصل است. بیشتر نویسندگان، شاعر هم هستند، آنهم از بهترین شاعران. مانند: عقّاد، المازنی، زکی مبارک، بشر فارس، میخائیل نعیمه، شفیق جبری، خلیل مردم و دیگران. خوب است از چند تن شاعر مشهور دیگر هم نام ببریم: در عراق: الاخرس، الفاروقی، الالوسی، الطباطبائی، و از نوگرایان: الکاظمی، البشیر، الهشامی. در فلسطین: البتْجالی. در سوریه- لبنان: خانواده ی یازجی، نِقولا الترک، بطرس کرامه، فرنسیس مرّاش، اسکندرالمعلوف، احمد عبید، محمد البِزم، محمدالشُرَیکی، محمد الاحمد ( معروف به بدوی الجبل )، بشارة الخوری، طانیوس عبدالعظیم دَمّوس، الزرکلی، الیاس الفیّاد، احمد تقی الدین ( دروزی )، عدیل الغضبان ( از شاعران جوان ). در مصر: محمد جلال ( متوفی در 1898 )، حِفْنی نَصیف ( متوفی در 1919 )، الصیرفی، الرفاعی ( متوفی در 1937 )، احمد ابوشادی ( متولد 1892، پزشک متخصص باکتری شناسی و شاعر پرشور )، عبدالرحمن شکری، احمد نسیم، احمد مُحرِم، احمد رامی، محمود عماد، محمد توفیق علی. در آمریکا: فوزی المعلوف ( متوفی در 1930 در ریودوژانیرو. وی سراینده ی شعر بسیار معروف « علی بساط الریح » است که به زبان های اسپانیائی و پرتغالی نیز ترجمه شده ). شفیق المعلوف ( برادر فوزی )، نعمة الحاج، الیاس فرحات، ایلیا ابوماضی، رشیدالخوری، رشید ایوب، الیاس قنصل ...
24. « الشوقیات ».
25. « مصرع کلیوباترا »؛ « مجنون لیلی »؛ « قمبیز »؛ « علی بک الکبیر »؛ « امیرة الاندلس »؛ « عنتره ».
26. « أسواق الذهب ». وی تاریخ اسلام را تحت عنوان « دول العرب » به شعر درآورده است.
27. عمده ترین آثار او: « الفجر الصادق »؛ « الکلم المنظوم »؛ « رباعیات »؛ « اللباب »؛ « دیوان »، « کتاب الجذبیة و تعطیلها »؛ « المجمل ممّا أری »؛ « الخیل و سباقها » ...
28. زمانی با جایگزین کردن زبان فصیح عربی توسط زبان رائج، نظر مساعد داشت.
29. اسم هائی که با علامت ستاره مشخص شده اند، در ادامه مقاله مورد بحث قرار گرفته اند.
30. مجموعه ی کامل آثار او در سه جلد به نام های « ومیض الروح »؛ و « حیاتنا التمثیلیة » و « المسرح المصری » انتشار یافته است.
31. آثار او متعدداند. معروف ترین آن ها عبارت است از: « الشیخ جمعه »؛ « الشیخ سیدالعبیط »، مجموعه ای از نوول ها و افسانه های محمود تیمور، در زبان فرانسه، به عنوان زیر معروف است:
" Les Amours de Sami ... " Paris, 1938.
32. « اهل الکهف »؛ « شهرزاد »؛ « مسر حیات ».
33. « عودة الروح » ( به زبان فرانسه با عنوان L"Ame retrouvee ترجمه شده است ).
34. « محمد »؛ « اهل الفن »؛ « یومیات نائب »؛ « عهدالشیطان »؛ « تحت شمس الفکر » ( این عنوان اخیر، برنانوس را به خاطر می آورد ).
35. آثار عمده ی او: « فی اوقات الفراغ »؛ « تراجم مصریه و غریبة »؛ « ثورة الادب »؛ « ولدی »؛ « حیاة محمد »؛ « فی منازل الوحی ».
36. آثار عمده ی او: « رسائل البلغاء » ( مجموعه ای از متون کهن )، 1913؛ « غرائب الغرب »، 1923؛ « القدیم و الجدید »؛ 1925 « خطط الشام » ( شش جلد، 1921- 1928 )؛ « الاسلام و الحضارة العربیة » ( دو جلد، 1934-1936 ).
37. آثار عمده ی او: رساله ی دکتری به زبان فرانسه « فلسفه ی ابن خلدون »، پاریس، 1917، که توسط محمد عبدالله عنان به عربی ترجمه شده ( قاهره، 1925 )؛ « فی الشعر الجاهلی »، 1926، که طوفانی به پا کرد و نکات تند آن، در « فی الادب الجاهلی » ( سال بعد ) زدوده شده؛ « حدیث الاربعاء »، 1925-1926، که « گفتگوهای دوشنبه » اثر سنت بوو را به خاطر می آورد؛ « حافظ شوقی »، 1933؛ « مع المتنبی »، 1936؛ « علی هامش السیرة »، 2 جلد، 1933 و 1938؛ « الادیب »؛ « من بعید »؛ « فی الصیف »؛ « مستقبل الثقافة فی مصر »، 1938؛ زندگینامه ی خود او « الایام » که اثری است عمیقاً انسانی و در سال 1926 انتشار یافته، دیگر به ادبیات جهانی تعلق دارد و به زبان های فرانسه و انگلیسی و روسی و عبری و ... ترجمه شده است.
38. آثار عمده ی او: « دیوان »؛ « الفصول »؛ 1922؛ « مطالعات فی الکتب و الحیاة »؛ « مراجعة فی الآداب و الفنون »، 1926؛ « ساعات بین الکتب »، 1925؛ « ابن الرومی »، 1931؛ « شعراء مصر » ...
39. آثار عمد ی او: « الشعر و غایته ... »، 1915؛ « الدیوان »، 1921 ( با همکاری عقاد )؛ « حصاد الهشیم »، 1925؛ « قبض الریح »، 1927؛ « صندوق الدنیا »، 1929؛ « ابراهیم الکاتب »، 1931؛ « فی الطریق »، 1937 ...
40. آثار عمده ی او: « حب ابن ابی ربیعه »، 1919؛ « البدائع »، 1923؛ « مدامع العشّاق »، 1924؛ « الأخلاق عندالغزالی »، 1924؛ « الموازنة بین الشعراء »، 1926؛ « ذکریات باریس »، 1931؛ « النثر الفنی فی القرآن الرابع »، 1934 ( که بسط رساله ی دکتری او به فرانسه، چاپ پاریس، 1931، به زبان عربی است )؛ « وحی بغداد »، 1938؛ « التصوف الاسلامی »، 1938.
41. آثار عمده ی او: « قطعة لحم »، 1934 ( داستان با دید روانشناسی )؛ « مفرق الطریق »، 1938.
42. آثار عمده ی او: « عرائس المروج »؛ « الارواح المتمرّدة »؛ « الأجنحة المتکسّرة ».
43. آثار عربی او: « خارج الحریم »؛ « زنبق الغور »؛ « الریحانیات »؛ « ملوک العرب ». الریحانی در 13 سپتامبر 1940 وفات یافت.
44. « زادالمعاد »، قاهره، 1936، ص 45.
45. آثار عمده ی او: « الآباء والبنون »، 1917؛ « الغربال »، 1923؛ « المراحل »؛ « زادالمعاد »؛ « جبران خلیل جبران »؛ « کان ما کان »، 1937.
46. باز اشاره کنیم که این اطلاعات به سال 1943 مربوط است. اما در مورد ایران، نقشی که زنان در انقلاب به عهده داشتند، خود به تنهائی این واقعیت را به ثبوت رسانید.
47. « رجوع الموجة » ( اقتباس از برادا، فرانسوی )؛ « الحب فی العذاب » ( اقتباس از کونان دُوْیل، انگلیسی )؛ « ابتسامات و دموع » ( اقتباس از مولر، آلمانی ).
48. از آن جمله است: « غایة الحیاة »؛ « کلمات و اشارات »؛ « المساوات »؛ « ظلمات و اشعة »؛ « الصحائف »؛ « بین الجزر و المدّ ».
49. « بولتن مطالعات عربی » ( الجزیره، ژانویه- فوریه 1942 ) وفات می زیاده را اعلام داشته است.

منبع مقاله : 
عبدالجلیل، ج. م.؛ (1393)، تاریخ ادبیات عرب، مترجم: آذرتاش آذرنوش، تهران: مؤسسه‌ی انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم


نمایندگان نهضت ادبی معاصر عرب

یادداشت ثابت - جمعه 94/6/21 12:52 عصر| | نظر

 

 نمایندگان نهضت ادبی معاصر عرب

 

نویسنده: ژان محمّد عبدالجلیل
برگردان: آذرتاش آذرنوش



 

الف- مهره های اصلی

جَرمانوس فَرحات ( متوفی در 1145/1732 ) مشهورترین پیشتاز نهضت در اواخر قرن هفدهم میلادی است. وی در 1670 میلادی در حلب به دنیا آمد، در رم درس خواند و در اروپا به تحقیق در متون عربی علاقمند شد. وی در سال 1725 میلادی، اسقف حلب گردید. از وی یک دیوان شعر ( « دیوان المطران » ) و تعداد فراوانی نوشته های فلسفی و ادبی به جای مانده که معروف ترین آن ها، « بحث المطالب » است. گرداگرد او، از مسیحیان عرب یک مکتب ادبی به وجود آمد که در آن عصر انحطاط و رخوت عمومی، خالی از رونق نبود.

فارِس شِدیاق ( متوفی در 1305/1887 )

از مارونیان لبنانی بود که نخست پروتستان شد و سپس به اسلام گروید. وی چندی مبلّغ پروتستان در جزیره ی مالت بود، به ترجمه ی « انجیل » همت گماشت، در تونس و پاریس و لندن اقامت گزید. سپس مبلغ جنبش اسلامی شد و مجله ی « الجوانب » را که خود در قسطنطنیه تأسیس کرده بود، اداره کرد و در آن تعداد کثیری مقاله ی جالب توجه منتشر ساخت که بعدها در یک مجلد، تحت عنوان « کنزالرجائب » گردآوری شد. علاوه بر این ها، وی شرح سفرهای خود را به مالت و اروپا، و نیز چندین کتاب در زمینه ی لغت، و خلاصه اثری تخیلی و انتقادی- اجتماعی به نام « الساق علی الساق » تألیف کرده است که به احتمال قوی از آثار رابله ملهم بوده است. این کتاب نسبتاً قطور، علی رغم هوای خاصی که لحن عالی منشانه ی مؤلف به آن بخشیده، و با وجود خُلق متغیر و انسانی و طنزآمیز مؤلف، امروز اندکی به دست فراموشی سپرده شده است.

جمال الدین الافغانی ( متوفی در 1315/1897 )

از مهره های اصلی نوع دیگر است. وی که از افغانستان برخاسته بود، اطلاعاتی بسیار وسیع کسب کرد و صلابت روحی بی نظیری از خود نشان داد. جمال الدین مرد اقدامات انقلابی بود، خطیبی نیرومند بود که مدت نیم قرن، همه ی نیروی خود را صرف برانگیختن جهان اسلام از خواب غفلت کرد، آسیا و بخش عظیمی از اروپا را درنوردید، و حتی گویند به آمریکا هم سفر کرد. وی در مصر اقامت گزید و در آن جا، شاگردان متعددی که مشهورترین شان محمد عَبدُه ( ر. ک به ص 282 از کتاب حاضر ) بود، گرد او جمع شدند. همه جا، جمال الدین چون قهرمان تجدید حیات اسلامی جلوه می کرد؛ می خواست انقلابی به پا کند که از طریق آن، ملل مسلمان به آزادی دست یابند و به دنبال آن، « در درون خویشتن، در وجدان، یا در تاریخ خود، عناصر لازم را برای برقرار ساختن وضعیت بهتر بازیابند. » (1) وی اثر مکتوب اندکی به جای گذاشته است، اما تأثیر سخنانش بس عظیم بود، و از نظر ادبی بیشتر بر این امر اصرار داشت که باید نثری ساده و آزاد از قید آرایش ها و تعابیر قالبی، و به دور از اطناب و تکرار، و شایسته ی اندیشه به کار گرفته شود. رساله ی او در ردّ مادی گرائی ( « الرّد علی الدهریین » ) را محمد عبده از فارسی به عربی، و گواشن Goichon از عربی به فرانسه ترجمه کرد ( پاریس، 1942 ).

الکواکبی ( متوفی در 1320/1902 )

در سال 1849 میلادی در حلب به دنیا آمد، و زندگی را در آسیا و آفریقا به سرگردانی گذرانید. وی اندیشمندی منعزل بود که اصلاح جهان اسلام را از نظر سیاسی و اجتماعی موعظه می کرد. وی یکی از نخستین کسانی بود که امر کشف انگیزه ها و یا حتی اصول و پایه های ترقیات معاصر را در قرآن و شریعت اسلامی اعتبار بخشید، و روش او محبوبیت عظیمی در میان بسیاری از مدافعان اسلام یافت. دو اثر عمده ی او عبارت اند از: « امّ القری » و « طبائع الاستبداد ».

ب- روزنامه نگاران و مترجمان

خوب است متذکر شویم که مطبوعات به نحو اعجاب انگیزی در کشورهای عربی توسعه یافت و به صورت مکتبی از برای نویسندگان درآمد که غالباً آثار خود را در سلسله ای از مباحث آغاز کرده به شکل مقاله، در روزنامه ها و مجلات انتشار می دادند. (2) علاوه بر این مطبوعات، نقش بسیار عمده ای در تکوین زبان عربی مناسبی از برای فرهنگ جدید بازی کرد؛ حال خواه به سبب واکنش هائی بوده باشد که نقائص آن برمی انگیخت، خواه به خاطر الگوهای شایسته ای که برخی روزنامه نگاران خوب عرضه می کردند، و یا از آن جا که روزنامه ها وظیفه داشتند خوانندگان عرب خود را در جریان تازه ترین وقایع و پدیده ها از قبیل رائج ترین نظریه های ادبی و علمی روز، قرار دهند.
مطبوعات دیرزمانی در دست مسیحیانی که از سوریه و لبنان آمده بودند قرار داشت؛ اما مسلمانان هم جرائدی روزانه یا ادواری، با گرایش های گوناگون، از برای خود داشتند. در این جا، نام چند تن از روزنامه نویسان عمده ی ایشان را ذکر خواهیم کرد، و برخی را هم در میان نویسندگان زمینه های دیگر، با تفصیل بیشتری باز خواهیم یافت. از طرف دیگر، بسیاری از مجلات، دست به دست گشتند، یا تغییر نام دادند و یا فواصل انتشارشان دگرگون گشت؛ برخی هم زندگی زودگذری بیش نداشتند.

ادیب اسحاق

( متوفی در 1303/1885 ) و عبدالله ندیم ( متوفی در 1314/1896 ) از شاگردان جمال الدین افغانی بودند؛ ادیب مسیحی و ظریف تر بود، عبدالله مسلمان و پرحرارت، و هر دو تن به تئاتر علاقمند بودند.

ولی الدین یکن (3) ( متوفی در 1340/1921 )

ترک نژاد، و روزنامه نویسی طنزگو و هوس کار بود؛ هجائی سخت گزنده داشت، اما نتایج عقاید سیاسی خود را ( مربوط به نزدیکی اعراب و ترکان ) شجاعانه می پذیرفت. وی نسبت به مراسم مذهبی مسلمانان رفتاری خالی از حرمت داشت و از خرافات عوام به شدت انتقاد می کرد.
مشهورترین نشریات عربی، لبنانی الاصل اند. « الاهرام » روزنامه ای است که در سال 1876، در اسکندریه تأسیس شد و سپس توسط برادران سلیم و بشاره تَقلا به قاهره انتقال یافت. این روزنامه هنوز هم ( = سال 1942 ) توسط گابریل تقلا پسر بشاره اداره می شود.
« المُقَطّم » نیز از روزنامه های قاهره است که در سال 1889 توسط ی. صَرَوف و فارس نمر تأسیس شد. دو مجله هم که باز توسط لبنانی ها پایه ریزی شده و شهرت عظیمی کسب کرده اند، عبارت اند از: « المقتطف » که در 1871 در بیروت تأسیس شد و در 1884 صرّوف آن را به قاهره انتقال داد و شکل علمی به آن بخشید؛ و دیگر « الهلال » که در سال 1892 توسط جرجی زیدان در قاهره تأسیس شد. هدف این مجله ی بسیار مدرن، تعمیم ادبیات و علوم است. (4)

محمد حسنین هیکل ( ر. ک به ص 299 از کتاب حاضر )

روزنامه ی « السیاسة » را ایجاد کرد که چاپ هفتگی غنی تری نیز با آن همراه بود. این روزنامه ی ذووجهین، نقش سیاسی و ادبی عمده ای بازی می کند. (5)
جنبش اصلاح طلبی نیز روزنامه نگار و مجادله گری پر صلابت چون رشیدرضا داشت که مدت سی سال مجله ی « المنار » را اداره کرد. « الزهراء » و روزنامه ی « الفتح » نیز دو نماینده ی دیگر همین جنبش اند.
الازهر نیز مجله ای به نام « نورالاسلام » انتشار داد که بعدها به « مجلة الازهر » تغییر نام یافت.
در دیگر مراکز ادبی عربی نیز نشریات دوره ای متعددی وجود دارد که معروف ترین آنها عبارت اند از: « المشرق » در بیروت ( به مدیریت آباء یسوعی )، « الحدیث » در دمشق ( مجله ای است با روحیه ی شدیداً عربی، اما از هر نظری استقبال می کند و فضائی باز دارد )، « لغة العرب » ( به مدیریت پدر روحانی انستاس= ر. ک به ص 280 از کتاب حاضر )، « مجلة المجمع العلمی العربی » ( در دمشق، به مدیریت کردعلی= ر. ک به ص 300 از کتاب حاضر ).
و خلاصه جنبش زنان نیز دارای چندین ارگان است، و ما به هنگام گفتگو از ادبیات بانوان اشاره ای به آن ها خواهیم کرد.
اکثر نمایندگان نهضت، در جنبش ترجمه یا اقتباس آثار غربی سهیم بوده اند. این حرکت موجب شد انبوهی عظیم از متون پراکنده ی غربی که همه از ارزش یک نواختی برخوردار نبودند، به زبان عربی راه یابد، و بدین سان، خوانندگان شرقی را روبروی طوفانی از عواطف و اندیشه ها قرار داد که آمادگی قضاوت درباره ی آن ها، یا استفاده از آن ها را نداشتند.
تقریباً از همه ی زمینه های فکری و ادبی غرب، کتاب برای ترجمه انتخاب شده است، اما انواع رمان و افسانه و داستان های کوتاه را ترجیح می دادند ( بیشتر از نویسندگان رمانتیک یا مدرن فرانسه مانند: لامارتین، شاتوبریان، روسو، ویکتورهوگو، برناردن دو سن پیر، و نیز بالزاک و الکساندر دومای پدر و پسر، بورژه، دوده، کُپه و موپاسان ترجمه می کردند ). (6) بیشتر کتاب های درسی از دیرزمان عبارت از ترجمه و اقتباس کتاب های فرنگی بود، و هنوز هم این وضع ادامه دارد. کتاب هائی که با هدف تعمیم دانش تألیف شده بود، مانند آثار گوستاولوبن موفقیت عظیمی کسب کردند و بخش اعظم آن ها به زبان عربی ترجمه شد. اما در عین حال، کتاب های جدی تری را هم به عربی برمی گرداندند. مثلاً رساله ی « اخلاق » را که ارسطو به نام پدرش نیقوماخس نگاشته، لطفی السیّد در سال 1928، از روی ترجمه ی فرانسه ی آن به عربی گردانید؛ همچنین آثاری که از دیدگاه « نظریه ی تکامل » تألیف شده بود نیز ترجمه شد، از آن جمله بود تصنیفات هائکل Haeckl آلمانی، ترجمه ی حسن حسین در 1924. (7)
خلاصه، متونی که در زمینه ی مناظرات دینی تألیف یافته بود ( چون مقالات و تألیفات ارنست رنان، و ژ. هَنوتو Hanotaux و دیگران ) و نیز آثاری که دیدی روانشناسی داشتند ( مثلاً کتاب دِمولن Demolins تحت عنوان « برتری انگلیس ها از کجا سرچشمه می گیرد »، ترجمه ی احمد زغلول در 1899 ) یا موجب نگارش جواب و ردّ می شد، یا وجدان ها را به اندیشیدن وامی داشت.

ج- لغت شناسان و مترسلان

زبان نخستین تجارب روزنامه نگاری و نخستین ترجمه ها، تا حدی ناشیانه بود. واکنشی که بیشتر توسط لبنانی ها رهبری می شد، نوعی زبان عالمانه ی خطیبانه که از « مقامات » ( ر.ک به ص 203 از کتاب حاضر ) ملهم بود به وجود آورد. با آن که نمونه های کهن تر و شایسته تری برای تقلید، چون نثر ابن مقفع ( ر. ک به ص 127 از کتاب حاضر ) و جاحظ ( ر. ک به ص 129 از کتاب حاضر ) امروز بهتر شناخته شده است، هنوز هم زبان عربی نتوانسته است از جنگ اعجاب بسیاری از نویسندگان در مقابل لفظ پردازی و سجع سازی، و از حراست حسادت آلود فصاحت گرایان رهائی یابد. این احوال موجب شد که زمانی، طرفداران لهجه های محلی، امید در آن بندند که، از آن جا که زبان فصیح قادر به انطباق دادن خود با شرایط جدید نیست، گویش های عربی، به عنوان زبان فرهنگ، جایگزین آن گردند. اما واقع امر آن است که یک زبان نوکلاسیکی در حال تکوین است. این زبان، بیشتر در میان افراد تحصیل کرده، عربی عامیانه را- که دارد صاحب ادبیات مکتوب هم می شود- در خود هضم می کند، و اصولاً، از آن جا که کیفیتی واقع بینانه تر و عینی تر می یابد، نرم تر و ساده تر می گردد، و به تعبیر اندیشه بیش تر از آرایش قالب اهمیت می دهد، ناچار به زبان گویشی عربی نزدیک تر می شود. وانگهی، دقت و فصاحت، حتی در فلسفه، مانعة الجمع نیستند؛ جمیل سلیبه استاد دمشقی، این امر را آشکارا به ثبوت رسانده است. (8) همه ی نویسندگان، چه اهل ادب و چه اهل علم و چه مؤلفان دینی، هر گرایش و اسلوبی که داشته باشند، همه به سوی همین هدف می شتابند. اما اگر همگان بر این نکته اتفاق نظر دارند و آرزو می کنند هرچه زودتر، واژگان فنی ساده و دقیقی تدوین شود، بر سر نوع آن روحیه ای که باید از برای این زبان نوکلاسیکی قائل شد دیگر متفق القول نیستند. مهاجران آمریکا، و بخصوص میخائیل نُعَیمه، به آزادی مطلق ابداع، همراه با حفظ حرمت طبیعت زبان قائل اند. (9) اما دیگران- و نه فقط « قدما »، زیرا العقّاد هم در شمار این گروه است- از این گرایش پرهیز می کنند و نه تنها حرمت طبیعت زبان، بلکه عنایت به استعمالات لغوی را نیز که مورد آزمایش گذشتگان قرار گرفته است، ضروری می دانند.

ناصیف الیازجی ( متوفی در 1288/1871 )

یکی از نخستین اساتید آن زبان عربی بود که توسط مسیحیان لبنان تجدد یافته بود. او بیشتر به علم لغت عنایت داشت و کتاب هائی در نحو و بدیع و فن شعر و منطق تألیف کرد که مدتی، « رهنمون تعلیماتی » نهضت عربی بود. در شعر، مقلّد قدمای عرب، خاصه متنبی بود. چندین مقامه ( « مجمع البحرین » ) نیز نگاشته است که حکایت از تسلط واقعی او بر زبان عرب دارد. فرزند او خلیل ( متوفی در 1307/1889 ) بیشتر به شاعری معروف بود؛ یک تراژدی نیز تألیف کرد که از مفاهیم « عیاری و وفاداری » جاهلی ملهم بود. پسر بزرگتر او ابراهیم ( 1324/1906 ) نفوذی به وسعت نفوذ پدر در باب لغت داشت؛ چندین مجله را خود اداره می کرد، با نشریات دیگر همکاری داشت، و فرهنگی از مترادفات و متشابهات تألیف کرد که پایه ی آن، « زبان روزنامه ها » بود. همین کار موجب شد که او، یکی از استادان زبان عربی در عصر نهضت بشمار آید. خواهر خلیل و ابراهیم که وَرْده نام داشت ( متوفی در 1343/1924 ) نیز مدتی به عنوان شاعر شهرت یافت.

پطرس البستانی ( متوفی در 1301/1883 )

نیز سردسته ی نویسندگانی است که هم بستانی نام داشتند. وی براستی سلسله جنبان تباری از ادیبان بود. این نیای بزرگ، خود یکی از اکابر نهضت زبان عرب، پایه گذار اولین « مدرسه ملی » و اولین مجله ی عربی ( = « الجنان » )، و مؤلف تعداد کثیری کتاب و از همه مهمتر، فرهنگ « محیط المحیط » و یک « دائرة المعارف » بود که ناتمام ماند. پس از او باید از سلیمان البستانی ( متوفی در نیویورک، در سال 1925 میلادی ) نام برد که نقش سیاسی عمده ای بازی کرده است. وی جرأت آن را کرد که به ترجمه ی « ایلیاد » هومر دست زند و مقدمه ی دانشمندانه ای بر آن نویسد. اما این مقدمه و این ترجمه، به همه ی موفقیتی که لایق آنند نرسیده اند. دیگر عبدالله البستانی است ( متوفی در 1930 میلادی ) که مدت سی سال در مدارس بیروت به تدریس عربی پرداخت و کتاب لغتی به نام « البستان » و چندین نمایشنامه و مقاله و شعر انتشار داد. نیز از آن سلسله است امین البستانی ( که اینک- سال 1942- در قید حیات است ) که در قاهره به وکالت اشتغال دارد و تعدادی مقاله و بحث درباره ی حقوق و ادبیات و اجتماع و سیاست نگاشته است که همه، در مجموعه ای به نام « مختارات » جمع آوری شده اند. باز هم می توان از پطرس البستانی ( در قید حیات ) مؤلف دقیق النظر « ادباء العرب » و فؤاد البستانی ( استاد جوان دانشگاه سن ژوزف بیروت- سال 1942 ) مؤلف مقالات و مباحث دقیق و نافذ نام برد که گاه بیش از حد به نظریه های ادبی معمول روز عنایت دارد. معذلک سلسله ای که از متون برگزیده، تحت عنوان « الروائع » انتشار داده، نمونه ی خوبی از کار انتقادی منقح عالمانه دلنشین است.

المنفلوطی ( متوفی در 1343/1924 )

معروف ترین نثرپرداز عصر نهضت است که در مصر علیا به جهان آمد، در الازهر درس خواند و شاگرد محمد عبده شد. وی از پاره ای از آثار نویسندگان فرانسوی، چون شاتوبریان، برناردن دو سن پیر، الکساندر دومای پسر، آلفونس کار و کوپه، اقتباس های بسیار آزادی کرده است؛ خود نیز داستان های کوتاه بدیعی نگاشته است. منفلوطی، به سبب اسلوب آهنگین و گوشنوازش، و سحر خیال انگیزی که از نوشته هایش برمی خیزد، جای خاصی در نهضت ادبی اشغال کرده است. « نظرات و عبرات » او در همه ی کشورهای عرب، بزرگترین موفقیت را کسب کرده اند. آثار او کمتر موجب احساس غربت در خواننده می شوند تا آثار بی تردید شخصی تر و عمیق تر نویسندگانی چون العقّاد و نُعَیمه و یا بشر فارس که نسبت به « زرق و برق سحرآمیز » منفلوطی روی خوشی نشان نمی دهند.
اناستاس دو سنت اِلی ( متولد سال 1283/1866 ) از اصل لبنانی و از آباء کَرْم (10) بود که به سبب تسلطی که بر زبان داشت و شور هیجانی که در دفاع و خدمت به آن از خود نشان می داد در سراسر شرق شهرت عظیم دارد. وی در بغداد، مجله ی « لغة العرب » را تأسیس کرد و در آن، تعداد کثیری مقاله انتشار داد و برخی مباحث نسبتاً مبهم را روشن ساخت. علاوه بر دو کتاب در زمینه ی زبانشناسی به نام های « اغلاط اللغویین الاقدمین » و « نشوء اللغة العربیة »، دو کتاب تاریخی، یکی درباره ی بغداد و دیگری درباب عراق، و نیز جزواتی در حکمت الهی تألیف کرده و به تحقیق و چاپ متون کهن نیز پرداخته است.

د- تجددگرایان مسلمان

البته هنوز واپس گرایان موجوداند، همچنان که تجددگرایان پیشتاز موجوداند؛ اما گرایش عمومی کم و بیش از اصل تفاهم و انعطاف و شجاعت و اصولی که محمد عبده نهاده ملهم است؛ اصل هائی که عبده نهاده، عبارت اند از: تزکیه، وحدت و تطبیق اسلام با نیازهای معاصر، و سه جنبه ی برنامه ی های تجددطلبان « سلفیه » نیز همین است. لکن این جنبه ها، برای این که شکل بگیرند، هنوز راه درازی در پیش دارند.

مصطفی الرافعی ( متوفی در 1356/1937 )

نمونه ی تمام عیار یک واپس گراست. وی مردی مصری و صاحب اطلاعاتی بسیار وسیع و ذوق نویسندگی و شاعری بود؛ اما از هر چه نام مدرن داشت، روگردان بود. نوشته های او در تاریخ یا نقد ادبی، اشعارش، آثار دفاعیه اش و حتی رمان ها و داستان های کوتاهش، همه تنها به گذشته ناظراند. (11)

علی عبدالرزاق ( متوفی در 1306/1888 )

به عکس، یکی از نمایندگان انگشت شمار تجددگرایان پیشتازی است که جرأت نشر عقاید خویش را داشته اند. وی نیز مصری و صاحب دو نوع فرهنگ بود: یکی فرهنگ ازهری، و دیگر، فرهنگ اروپائی ( لندن و اکسفورد ). وی در سال 1925 کتابی منتشر کرد که سر و صدای عظیمی به پا کرد و حتی نزدیک شد که موجب بحران سیاسی نیز بگردد. این کتاب، « الاسلام و اصول الحکم » نام دارد که توسط برشه Bercher، تحت عنوان L"Islam et les bases du pouvoir به زبان فرانسه ترجمه شده است. مؤلف در این کتاب می کوشد ثابت کند که اسلام قبل از هر چیز، آیینی روحانی است و لذا، سازمان دنیوی که تا حال در جامه ی قدس آمیزی درآمده، باید از دین جدا گردد و بدین سان، به راحتی قابل انطباق با شرایط محتمل الوقوع زندگی انسانی شود.

محمد عبده ( متوفی در 1323/1905 )

ادیبی مصری و از اصلاح طلبان میانه رو مسلمان بود. وی در خلال زندگانی خویش که از پیروزی و شکست هر دو، نشان داشت، اما به اضطراب زندگی استادش جمال الدین افغانی نبود ( = به سوریه تبعید شد، در پاریس اقامت گزید و آنجا، جریده ی « العروة الوثقی » را که به یاری استادش تأسیس کرده بود، اداره نمود، به اصلاح دادگستری و آموزش و پرورش در مصر اقدام کرد، چندین بار به سیسیل و آفریقای شمالی سفر کرد ... ) مفهومی بسیار پر زیر و بم در امر اصلاح دین اسلام و بخصوص اسلام مصری، از برای خود ساخته بود. برخلاف افغانی، « وی به اصلاحاتی که تدریجاً صورت نگیرد، اعتقاد نداشت و مطمئن بود که هیچ دگرگونی ظاهری و خارجی نمی تواند نتایج بادوامی به بار آورد، مگر آن که مقدمتاً، با ایجاد تغییر در روحیات مردم، زمینه ی آن مهیا گردد. از نظر او، ترقی اجتماع زمانی واقعاً تحقق می یابد که در آموزش و بخصوص آموزش اخلاقی و مذهبی اصلاحاتی صورت گیرد. » (12) بنابراین باید نخست کشورهای اسلام را آماده ی آن ساخت که- بی آن که خویشتن را نفی کنند- ترقیات فرهنگ معاصر را جذب نمایند و در صورت نیاز، قاطع ترین سلاح ها را علیه خود آن فرهنگ به کار گیرند.
عمده ترین آثار او عبارت اند از: « رسالة التوحید » و « تفسیر » قرآن کریم که ناتمام مانده است. وی علاوه بر این، تعداد نسبتاً قابل ملاحظه ای مقاله و گزارش دارد که می توان در زندگی نامه ی حجیمی که رشیدرضا به « استاد » اختصاص داده، بازیافت.

رشیدرضا ( متوفی در 1354/1935 )

از اصل سوری بود و بخش اعظم زندگی را در قاهره گذرانید. وی با آن که شاگرد محمد عبده بود، همیشه اعتدال او را نداشت و سخت به وهابیه متمایل بود، و غالباً عنان اختیار را به دست لحن مشاجرات می سپرد و استدلالاتی که بیشتر لفظی بودند تا واقعی به کار می بست. وی در سراسر زندگی عبده، با او همکاری داشت؛ سپس به فکر آن افتاد که با ایجاد یک « سمینار تبلیغات » ( که دوامی نیافت ) و نیز با تأسیس مجله ای با نام سمبلیک « المَنار » ( چراغ دریائی )، اقدامات استاد را دنبال کند. این مجله به صورت ارگان جنبش اصلاح طلبان درآمد و تا حدی آن جنبش را در خود منحصر ساخت، و تا زمان مرگ مؤسس آن، تأثیر بسیار وسیعی داشت. رشیدرضا مدت سی سال، دائماً در کمین و پیوسته مهیّا و قوی دل، در راه اسلام راستین، با همه ی دشمنان خارجی و داخلی آن جنگید؛ در عین حال، کاملاً در جریان امور بود، اما نسبت به مکاتب گوناگون انعطاف نمی پذیرفت؛ مسالمت را هدف خود ساخته بود، اما خود سخت بی قرار و بیمناک بود. وی تقریباً به تنهائی مجله را تدوین می کرد و در آسیا و آفریقا و اقیانوسیه، عقاید انبوهی خواننده را شکل می داد که طالب اصلاح دینی ( و حتی اصلاح ادبیات عربی ) بودند، و نه به انعزال اسلام رضا می دادند و نه از قرینه سازی ساده ی ترقیات جدید با قالب منجمدی که اسلام به خود گرفته بود قانع بودند. آثار رشیدرضا تقریباً به جزوه های مجزائی که از مجله ی « المنار » استخراج شده منحصراند و در آنها، همه ی مسائلی که در آن هنگام برای اسلام مطرح بود مورد بحث قرار گرفته است، مانند: امر خلافت، موضوع بانوان؛ دفاعیه، جدائی از دین، شرقشناسی، ادبیات، سیاست، تطبیق اسلام با زندگی جدید، و دیگر زندگی نامه ی قطور محمد عبده با عنوان « تاریخ الاستاذ الامام » است.

طنطاوی جوهری ( متولد سال 1287/1870 )

مردی مصری است که در یکی از مدارس عالی قاهره- که خود درگیر جنبش جدید دفاع و اصلاح جهان اسلامی است- به تدریس اشتغال دارد. وی آثاری با لحنی تخیلی و طنزآمیز مانند « أین الانسان »، و کتاب های دیگری در زمینه ی تفسیر و اخلاق که بر سازش دادن میان علم و مذهب ناظر است تألیف کرده است. (13)

فرید وجدی ( متوفی سال 1292/1875 )

نیز به همان جنبش اصلاح و دفاع وابسته است و مانند طنطاوی از اهل مصر است. وی از همان اسلوب تخیلِ « انجمن کواکب » که دیگر اسلوبی کلاسیک شده، استفاده می کند ( مقایسه شود با « وجدیات » )؛ در این اسلوب، نویسنده می تواند، بی آن که موجب خستگی مفرط خواننده گردد، واقعیاتی را که از برای سعادت جهان اسلامی لازم دانسته شده، بیان کند. با این همه، نوشته های او خشن و دشوارند. این مؤلف که روحیه ای سخت شریف و لطف اخلاقی سخت گیرائی دارد، قبل از هر چیز می کوشد این اتهام را که اسلام موجب انحطاط مسلمانان و ضعف تفکرات فلسفی در میان ایشان بوده، از دامن دین بزداید. این موضوع به کرّات در معروف ترین کتابش « المدینة و الاسلام » مطرح شده است.

شکیب ارسلان ( متولد سال 1286/1869 )

به عکس، قهرمان پرشور همین آرمان اسلامی است. وی از سوریه، و از یک خانواده ی دروزی برخاسته. شهرت او در نویسندگی موجب گردید که او را « امیرالبیان » لقب دهند. زندگی و خصوصیات او، جمال الدین افغانی را به خاطر می آورد؛ یعنی هم روزنامه نگار و اهل مجادله و سخنران است و هم اهل مسافرت، و اندیشمند مایل به عمل که دچار تبعید هم شده است؛ هم دوستان فراوانی دارد و هم دشمنان فراوانی؛ بیشتر جوانان مسلمان (14) که نهضت کشورهای عربی و ملت های اسلامی خاطرشان را مشغول می دارد، از او پیروی می کنند. وی اداره ی مجله ای را به زبان فرانسه، تحت عنوان La Nation Arabe به عهده دارد. مقالات متعدد او که گاه مانند مقالاتی که در « المنار » انتشار داده، سخت مفصل است، به موضوعات سیاسی- مذهبی زمان حال اختصاص دارد. از نظر ادبی، او چندین کتاب اروپائی را به زبان عربی ترجمه و به عرب زبانان معرفی کرده است (15)، و علاوه بر این چند سفرنامه، تعدادی نوشته های تاریخی، یک مجموعه ی شعر و مباحثی در ادب منتشر ساخته است. (16)

هـ- خطیبان

و اما نوع خطابی کاملاً « عربی »، با گسترش اصول حکومت پارلمانی و نخستین نوع مواعظ دینی، تعداد کثیری نماینده یافت که از آن میان در مورد دو تن بیشتر تأمل می کنیم. این دو، قهرمانان استقلال مصر به شمار می آیند و در خاطره ی بسیاری از مسلمانان دیگر کشورها، به صورت سمبل باقی مانده اند:

مصطفی کامل ( متوفی در 1326/1908 )

جوانی مصری و دارای روحی پرشور و اراده ای آهنین بود که حسّ میهن پرستی نوپای مصر، در وجود او تجسم یافته بود. وی در شهر تولوز فرانسه، درس حقوق خواند و با خانم ژولیت آدام و پیر لوتی طرح دوستی ریخت و در مطبوعات، به مبارزه ی پرشوری برای استقلال کشورش دست زد. کامل هم شاعری خوش ذوق بود و هم خطیبی گیرا. چندین کتاب تاریخی نیز درباره ی فتوحات اسپانیا و زندگی ملل و بردگی نزد رومیان و مسائل شرق تألیف کرد. در ضمن مجله ای برای دانشجویان آموزش عالی به نام « المدرسة » و روزنامه ای به نام « اللِواء » به سه چاپ عربی، فرانسوی و انگلیسی تأسیس نمود. وی قصد داشت که یک مدرسه ی نمونه نیز افتتاح کند، اما مرگ، در سن سی و چهار سالگی به کام خویشش برد.

سعد زَغْلول ( متوفی در 1346/1927 )

از شاگردان الازهر و شیفته ی مباحثه و مناظره بود. زمانی که جمال الدین افغانی به مصر رفت، با او مراوده برقرار کرد؛ چون دشمنی خود را نسبت به انگلستان ابراز می داشت. چندی به زندان افتاد. بعدها، وکیلی مبرز شد و به مشاغل عمده ای منصوب شد و از آن جا توانست در اصلاح آموزش و دادگستری دخالت کند. وی بخصوص در وارد ساختن زبان عربی در آموزش علوم که آن هنگام به زبان انگلیسی تدریس می شد، اثر قاطعی داشته است، و همین امر موجب تحریض جنبش ترجمه و تدوین کتاب های درسی بسیار مفیدی گردید. پس از جنگ جهانی اول، سعد لیدر جنبش ملی گرایان مصر شد، به مالت و جزائر سیشل و جبل الطارق تبعید گردید، و عاقبت، اقبال آن را یافت که اعلام استقلال مصر را به چشم ببیند و شاهد اعطای حق تدوین قانون اساسی به مصر باشد ( سال 1922 ). وی محبوبیتی شگفت انگیز کسب کرد و یاد او هنوز محل احترام است. معلومات او که از علوم قدیم و جدید هر دو بهره داشت، بسیار جدی و روانش متعالی بود. خطابه های او که بسیار ساده و جذاب بود، در تجدید زبان خطبا اثر داشت. وی را منشأ تعداد کثیری از تعابیر و تراکیب جدیدی می دانند که امروز در زبان نوکلاسیکی عرب متداول است.

 

 


 


<      1   2   3   4   5   >>   >

پیوند‌ها

Online User